Pakistan and the Search for Identity (Part 1) – by Rusty Walker
About the author: Rusty Walker is an Independent Political Analyst, educator, author, Vietnam veteran-era U.S. Air Force, from a military family, retired college professor, former Provost (Collins College, U.S.A.), artist, musician and family man. Rusty Walker is an ardent supporter of Pakistan.
The following essay examines nine common narratives, over a four part series. Essentially the thesis explores Pakistan’s identity for the future and the need for taking responsibility for the past. Recurring themes are the: civilian government vs. the military identity, and the default to blaming the U.S. for Pakistan issues. There are certainly more flawed narratives these I have offered, but if even these few are ignored it tends to add to the current conspiracy of silence. Such politically correct notions tend to keep Pakistan in an identity crisis, and passively ignoring core truths that contribute to positive change, healing and renewal. And, a brief review of Pakistan’s tumultuous history will sufficiently inform why I use “healing” as an apt term. Most articles in the South Asian press and blogs are inclined towards Pakistan-as-victim. This is often balanced with the United States or India as persecutors. The post-article comments are often inundated with what the U.S. or India has done to make Pakistan the economically fragile and politically dangerous place that it is today. Even in the Left wing U.S. media, or, anti-West biased journalists appearing on Al Jazeera (tacitly pro-Islamist), use jihadist language, “American imperialism” is said to drive everything to ruin in the Middle East and South Asia, with no accountability assigned to the nations themselves. Let’s assume for sake of argument that the U.S. is an imperial war machine, although I would dispute that, are the Pakistanis’ still not responsible for their own self-determination? Are the Pakistanis not to blame for any result? Are Pakistanis really victims?
The relentless complaints about the U.S. from Pakistan press conveniently stifle meaningful debate, and tend to deflect culpability. False narratives are most effective when fact is mixed with fiction. While such rhetoric obfuscates Pakistan issues, it is useful to the pseudo-secular, fake civil society that attempt to manipulate and sabotage progressive thought for political advantage. The colloquy containing half-truths may sound like the following flawed assertions we so often hear:
On the question of Pakistan’s true identity:
1. “Pakistan is not a military or authoritarian state, it is an Islamic democratic-republic, and the Army has only taken over government when the elected government didn’t do its job.”
Many people reach a point where they realize that the shape their life has taken does not square with the ambitions they originally had for it. Nations sometimes have to come to terms with this identity crisis as well. In foreign policy and many domestic decisions, isn’t Pakistan more accurately described as being run by the military rather than its elected democratic government? Certainly presidents/prime ministers are aware of the ever present threat of a military takeover if policy does not go its way given the history of Pakistan. Short of a take over, there are many ways an embedded culture of military and security operatives can shape civilian realities. The military and ISI currently share a kinship with Islamist radicals, evident in the unchecked violence from Sindh to FATA. To stand up against Blasphemy Laws puts one in eminent danger; to petition the government or deride the military from Baluchistan, is to risk turning up missing as Rangers roam the area. To question the military from the office of the president risks a coup and martial law. What is the true identity of such a nation?
What is the identity of Pakistan? A democracy? A modern Muslim state, a fundamental Islamist nation? Or, is it in fact, military authoritarian? Listening to political parties’ divergent views on the role of government in politics is instructive: PML-Q Quaid-e-Azam group are aligned with a past military dictator General Musharraf, recently accused again of corruption. Musharraf originally formed a government after rigged elections; and then there are the Islamist apologists: the PML-N is now supported by religious extremists. The party has been accused of widespread corruption and extrajudicial killings carried out presumably with Pak Army and ISI approval. Sharif’s Pakistan Muslim League, Nawaz has been a supporter of General Hameed Gul; MQM, is a party associated with bloody political killings in Karachi in the mid-1990s and again today; there are the other smaller parties, ANP Awami National Party of Khyber-Pakhtunkhwa province, did support the US in anti-Taliban measures. The antagonism between political parties in Pakistan range from unsubstantiated accusations to violence to assassination: Isn’t the PPP the only party that does not attempt to use Islamist rhetoric to get the Muslim vote?
Note that each party accuses the other of corruption- and there is no party leader who has NOT been accused of corruption, including the sitting president and his martyred wife. To face these truths does not mean we fall apart, but it does grant clarity in as to where we have been, and where we need to go to repair our reputation.
Turning our attention to the current elected president and government, the tendency of social chatter all too frequently is to attempt to discredit the PPP. There is a progressive liberal contingency that favors democratic and liberal agenda and apparently an elite liberal-set who clearly favors the military in Pakistan. The urban- elite will chastise the PPP for dropping the Blasphemy Law repeal after Taseer (PPP) was killed, forgetting that even while Sherry Rehman (PPP) was threatened and had to go into hiding she still supported repealing it; The repeal will obviously be a slow process, but the PPP put it on the table.
It is useful to remember when criticizing, that when you are actually serving in office, you are at risk. Critics often fail to remember that any Pakistan political party must show caution with regards to the Army and ISI. Those are the current realities on the ground in Pakistan today. The PPP is the only electable democratic political party that is for democratic liberties, and pluralism, and there are no other alternatives that do not show sympathy for Islamic laws currently embedded in the Constitution. There appears to be no other parties on the horizon that could or would address the Islamist legacy provisions in the Constitution. The only hope for the future of democracy in Pakistan may be the PPP. Or, could it be the MQM with its incontrollable gangs of bloody violence in the streets of Karachi? Or, the PLM-N chief Nawaz Sharif who spouts political rhetoric and platitudes? Sharif and Shahbaz Sharif future election strategy, stunningly includes aligning with Deobandi terrorist organization Sipah-e-Sahaba; Doesn’t the recent alliances of Jamaat-i-Islami’s chief Syed Munawwar Hasan with PML-N chief Mian Nawaz Sharif and MQM leader Altaf Hussain startle civil society or is our identity so confused we need to align with radicals? Any party that obstructs repealing the blasphemy law, or the Ahmadis ordinances, are Islamist stakeholders stuck in the dark days of General Zia ul Haq.
The ANP is on terrorist hit lists, as are some on the path of sacred path of Imam Hussain; it is Pakhtun brother against brother in Khyber Pakhtunkhwa. And then there is Imran Khan who has been referred to as Pakistan’s version of Sarah Palin; attractive, immensely charming and likeable, but naïve and shallow, unprepared for running a government. The reality is that Sarah Palin actually ran a successful state as governor. Even those credentials are not part of the cult of personality driving Imran Khan’s pretense to moderation. Who does not like Imran Khan? But, likeability is no substitute for a principled politician with an intrepid belief in a democratic Pakistan. A democratic identity may not square with Islamist rhetoric or military allegiance that appears to be an essential element in politics, with the exception of PPP.
Discrediting the PPP through its history is becoming a stale game: corruption allegations of deceased Z. Bhutto and Benazir Bhutto, past allegations of Zardari Swiss bank accounts. It is noteworthy that all these attacks were generated by political opposition, or the military, never substantiated, and the record of “extrajudicial killings” under Bibi’s terms in office point more to ISI-operations that persist through every official that has held office in Pakistan. The charge of her “brutal handling” of the Karachi riots, regardless of who gave the order actually brought the violence under control. Again, the army was involved in these measures as they are today. President Zardari’s prior imprisonment appears in hindsight due to political rivals, as does the relentless cynicism attributed to the label “10%” meant to taint any good that Zardari has done. Given the choice of the field, why would democratic-minded pluralistic and liberty-conscious civil society continually demonize the PPP, its only real chance at democracy? Disparaging the only pro-democratic party up for election that separates religion and politics appears to be another example of forgetting the Democratic identity and goals of the majority of Pakistan civil society.
Politics can easily devolve into dysfunction, as it seems to have recently in the U.S. name-calling over economic debates. The establishment press often assaults the PPP as if there were an alternative. The choice is radical Islamic party sympathizers and Sharia law, military-driven politics, or democracy.
During Jinnah’s time, the democratic-minded, secular-elite believed in a westernized civil society as did the Shiite-minority. The Sunni-majority, Sufi-influenced Barelvi sect, strongly disagreed and still do. Why wouldn’t the identity of Pakistan be confused in some measure? The Urdu poet-philosopher Mohammad Iqbal, called for the amalgamation to Punjab, the Northwest Frontier Province, Sind, and Baluchistan into a ‘single state” as the “final destiny” of “Muslims.”[1] Zulfi Bhutto confirmed Jinnah’s message in 1976, “ ‘My government happens to be attuned to modern humanism…Pakistan brings to everyone of us irrespective of caste, colour or religious creed,’ echoing Jinnah’s first speech to the Constituent Assembly in Karachi on 11 August 1947.”[2] Jinnah’s vision was of a secular state for Muslims, with freedom of religion, perhaps not unlike Turkey is today.
Jinnah and Iqbal did not live long enough to assure that their combined and rational balance of secular and moderate-Islamic ideals would become the identity of the new Pakistan. Was this to be an Islamist state of Sharia Law, based on its million strong Sunni population or a military authoritarian government based on an existential threat from India? The Constitution as it is now, containing Islamist law, combines feudalism with modern justice is a conflicted document.
The initial precedent of Pakistan turning from civilian-controlled police force to the military in order to control rebellious groups began as early as the 1950s. As early as 1956 military intervention and Islamist-will was imposed on the Dominion of Pakistan as Jamaat-I Islami activists rioted over demands that Ahmadi sect be declared non-Muslims. The president, Major General Iskander Mirza declared Martial Law and announced plans to rewrite what he decided was an overly democratic Constitution.
This resulted in the first of many military interventions over civil government and a perfectly capable civilian police force that would become marginalized, under-funded and insufficiently trained. General Muhammad Ayub Khan subsequently conducted a bloodless coup sending Mirza into exile. General Khan was equally anti-democratic, anti-India and pro-military (60% of the budget even then went to military). Three things were established in Khan’s day- the ISI tasked to monitor political rivals; civilian police were marginalized by regular army, or rangers, blurring the lines of what is criminal behavior, versus what is national interest; “for the good of the people” justified the military coup, martial law, or the threat of both became a valid use of military power.
A Civil government that functions under the intimidation of an unelected authoritarian power, the Umma, or threat of a military dictatorship, is not conducive to a “democratic” state representative of its people.
We should honestly respect the Pakistan military as a formidable force whose job it is to protect Pakistan’s national security. The problem occurs when a military and its security apparatus (ISI) is not accountable to civil government, the elected officials that meet with heads of state, and attempt to guide a nation’s international and national policy. This is sabotaged by military mentality, instead of diplomacy. Such a mind-set, results in a society so habituated to its status quo that it becomes the accepted norm to see military in Karachi suppressing violent political gangs, instead of civilian police, who should have been sufficiently funded and trained to contain lawlessness and manage riot control.
intervention and Islamist-will was imposed on the Dominion of Pakistan as Jamaat-I Islami activists rioted over demands that Ahmadi sect be declared non-Muslims. The president, Major General Iskander Mirza declared Martial Law and announced plans to rewrite what he decided was an overly democratic Constitution.
This resulted in the first of many military interventions over civil government and a perfectly capable civilian police force that would become marginalized, under-funded and insufficiently trained. General Muhammad Ayub Khan subsequently conducted a bloodless coup sending Mirza into exile. General Khan was equally anti-democratic, anti-India and pro-military (60% of the budget even then went to military). Three things were established in Khan’s day- the ISI tasked to monitor political rivals; civilian police were marginalized by regular army, or rangers, blurring the lines of what is criminal behavior, versus what is national interest; “for the good of the people” justified the military coup, martial law, or the threat of both became a valid use of military power.
A Civil government that functions under the intimidation of an unelected authoritarian power, the Umma, or threat of a military dictatorship, is not conducive to a “democratic” state representative of its people.
We should honestly respect the Pakistan military as a formidable force whose job it is to protect Pakistan’s national security. The problem occurs when a military and its security apparatus (ISI) is not accountable to civil government, the elected officials that meet with heads of state, and attempt to guide a nation’s international and national policy. This is sabotaged by military mentality, instead of diplomacy. Such a mind-set, results in a society so habituated to its status quo that it becomes the accepted norm to see military in Karachi suppressing violent political gangs, instead of civilian police, who should have been sufficiently funded and trained to contain lawlessness and manage riot control.
The reason I even consider analyzing Pakistan, is that I attempt to use only constructive criticism. I have been able to face illusions I had about my country over time, and found that I still love my country; even in the face of some spectacular mistakes in the over 200 years of United States history. Our difficulty is that those of us that love our country often hold to belief systems about it, and forget that not learning from history makes us “condemned to repeat it” – all too often the case with the nations, and the U.S. and Pakistan, as different as they may be, are no exception. We, think we bring 20/20 hindsight but more often the possibility of revisionist history to bear, and so it can be a difficult matter to even figure out the unbiased truth, let alone come to terms with it.
I don’t accept verbal attacks on my country and neither should you. I do listen to constructive criticisms, as there may be some insights I can consider, even if my conclusions are different. I wouldn’t expect any anything less from my reader. It is irrelevant to the article whether readers are pro-American or anti-military; what is important to understanding this essay is that you are pro-Pakistan and anti-terrorism.
Two last items:
“Facts are stubborn things; and whatever may be our wishes, our inclinations, or the dictates of our passion, they cannot alter the state of facts and evidence.” – John Adams
“Hindsight is not only clearer than perception-in-the-moment but also unfair to those who actually lived through the moment.”
– Edwin S. Shneidman, Autopsy of A Suicidal Mind
I was hoping for more feedback from readers, but alas, I have had some on my personal e-mail from my friends in Pakistan who have read my article and written me and here is an example of some fair criticism I have received:
“You mentioned MQM as a terrorist/ bloody party, i disagree your knowledge is based upon govt. propaganda (that a failed state always put all the blame on the most weak minority)–its not that only Muhajirs live in karachi, 50% or even more are the outsiders always entering in the city.. there are mafia operating, there are agencies of Pak Army/isi working for their ulterior designs…karachi is a major source of their illegal revenue. why one would blame all the crimes in karachi to MQM, are the other people not involved? do you have any prove that all the crimes were done by muhajirs????..why are you attributing violence in karachi to a democratic elected secular party???—“
I think this is fair criticism of my assessment of a difficult political tragedy in Karachi. Perhaps a retraction regards the MQM is in order. I am not an expert in the political arena of Pakistan and do not presume to say I am. Of all the aspects of Pakistan, the political party violence in Karachi baffles me the most.
I do not mean to indict the MQM (in fact, I thought the coalition of PPP/MQM had/has positive potential). My research in this area did seem to bring a lot of violence associated with them, but I was a little reluctant to mention it as it is a sensitive area. I do not think that the Muhajirs and the MQM are the “reason” for the violence. It may be more accurate to say the fair-minded political leaders of the MQM, ANP, PPP or other parties sometimes associated with this violence, including the ethnic Pashtuns, Sindhs, Muhjirs, et. al. do not approve of it.
Would it be fairer to say that the political violence in Karachi is from gangs seeking financial advantage, some are politically-charged revenge, and some are ethnically-biased individuals, and ALL should be considered criminals? It may be more accurate to say that these are gangs that do NOT represent the parties they claim to represent.
My major point in Karachi is to consider the violence criminal, not politicized- and then, to raise the pay of police, fund and train the civilian police, modernize their units, arm them sufficiently to handle mob violence- so that the Army/Rangers/ISI that sometimes have political undertones, is not a factor.
ڇا ”پاڪستان کپي“ جو مقصد ”سنڌ نه کپي آهي“!؟
دستگير ڀٽي
جيڪڏهن محبت ڪندڙ ڪنهن عاشق سان سندس محبوبه بيوفائي ڪندي آهي ته عاشق کي صدمو رسندو آهي ۽ اخبارن ۾ قصا ۽ ڪهاڻيون ڇپجي ويندا آهن، يعني فقط هڪ عاشق جي صدمي تي ڪهاڻين ۽ شاعريءَ کان وٺي فلمون ٺهڻ شروع ٿي وينديون آهن، پر هاڻي جڏهن پيپلز پارٽي کي چاليهن ورهين کان چرين جيان چاهيندڙ پنج ڪروڙ سنڌين سان صدر آصف علي زرداري پاران ڪيل اهڙي فيصلي تي قوم مٿان ڇانيل صدمي جي ڪيفيت ڇا هوندي، اهو فقط سنڌين جي دلين کان ئي پڇو، جن کي هڪ دفعو ٻيهر پنهنجن ئي ڏنگيو ۽ ڦٽيو آهي. يقين ڪريو ته سنڌي عوام واسطي هيءُ صدمو ذوالفقار علي ڀُٽي ۽ سندس نياڻي بينظير جي شهادت وارن صدمن کان ڪنهن ريت به گهٽ ناهي. ها، جيڪڏهن اهڙي قسم جي ويساهه گهاتي ڌارين حڪمرانن هٿان ٿئي ها ته ماڻهو سمجهن ها ته اهي آهن ئي اسان جا ويري، بلڪه اسان جي وطن جا ويري جن کان اهڙي اميد رکي سگهجي ٿي، پر جنهن پارٽيءَ کي ورهين جا ورهيه پيار مان پنهنجو سمجهيو ويو، تنهن منجهان اهڙي انڌير جي اميد ڪا نه هئي. سمجهه ۾ نٿو اچي ته موجوده پ پ حڪومت آخر ڪهڙي ايجنڊا تي ۽ ڪنهن جي ايجنڊا تي ڪم ڪري رهي آهي؟
سنڌ ۾ انتظامي ڦيرڦار بابت اخبارن ۾ ڇپيل خبرن مطابق ۽ خاص طور تي ڪالهوڪي ”ڪاوش“ جي رپورٽ موجب صدر آصف علي زرداريءَ جي هدايتن تي صدر صاحب جي نمائندي ڊاڪٽر بابر اعواڻ متحده قومي موومينٽ جي اڳواڻ ۽ سنڌ جي گورنر ڊاڪٽر عشرت العباد سان گذريل ٻن ٽن ڏينهن جي لڳاتار گڏجاڻين ۾ ٿيل فيصلن جو اعلان ڪندي اهو تسليم ڪيو آهي ته حڪومت ايم ڪيو ايم جا مطالبا ۽ ڪجهه شرط مڃيندي سنڌ اندر ٻن مختلف قسمن جا نظام رائج ڪرڻ تي راضي ٿي ويئي آهي، جن ذريعي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ جنرل مشرف دور جي سٽي گورنمينٽ واري حيثيت بحال ڪئي ويئي آهي. يعني ڪراچيءَ ۾ تازو قائم ڪيل پنج ضلعا هڪ دفعو ٻيهر ختم ڪري هيڏي ساري ڏيڍ ڪروڙ آباديءَ جي شهر کي هڪ ضلعو بڻايو ويو آهي، جڏهن ته ان کان ننڍو شهر حيدرآباد، ان کي به ايم ڪيو ايم جي فرمائش تي ٽوڙي چئن ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. نتيجي طور ٽنڊو محمد خان، مٽياري ۽ ٽنڊو الهيار جا تازو ختم ڪيل ٽي ضلعا به ٻيهر بحال ٿي ويندا. خبرن موجب پيپلزپارٽي ۽ ايم ڪيو ايم وچ ۾ ڳالهين جا ڪئين دور هليا، جن ۾ اهو به طئه ڪيو ويو ته ڪراچي ۽ حيدرآباد کان سواءِ سنڌ جي باقي ايڪيهن ضلعن اندر تازو نافذ ڪيل ڪمشنري سرشتو لاڳو رهندو. يعني ان تي ايم ڪيو ايم کي اعتراض ناهي. هو فقط ڪراچي ۽ حيدرآباد تي پنهنجي راڄڌاني برقرار رکڻ گهرن ٿا.
جنهن مهل مسٽر بابر اعواڻ گورنر هائوس اندر پريس ڪانفرنس ذريعي پيپلز پارٽي طرفان سندس ماڻهن کي ڏنل هنن ”تازين سوکڙين“ جو اعلان ڪري رهيو هو ته اخباري نمائندن محسوس ڪيو ته سنڌ جو وزير اعليٰ قائم علي شاهه ۽ سندس ڪابينه جا ساٿي آغا سراج دراني، ڄام مهتاب ۽ اياز سومرو به اتي موجود آهن، پر سندن زبانن کي ڄڻ تالا لڳي ويا هجن يا هو پاڻ پنهنجي قيادت جي هنن فيصلن تي اهڙا ششدر ٿي ويا هئا، جو سندن وات مان ڪا وائي نه پئي نڪري. انهيءَ لقاءَ کي ڏسندي هڪ سنڌي رپورٽر مسٽر بابر اعواڻ کان پڇيو ته هتي سنڌ جا چونڊيل نمائندا موجود آهن، سي نه پيا ڳالهائين، جڏهن هي سمورا معاملا آهن ئي سنڌ سان واسطو رکندڙن جا ته پوءِ توهان ڇا لاءِ تڪليف ڪري هتي آيا ۽ ڳالهين ۾ بهرو ورتو؟ بابر اعواڻ انهيءَ سوال جو مناسب جواب ڏيڻ ۽ ماڻهن کي مطمئن ڪرڻ بدران وراڻيو ته، ”ٺيڪ آهي، آئون واپس هليو ٿو وڃان.“
ڊاڪٽر بابر اعواڻ واپس وڃڻ جي ڳالهه ضرور ڪئي، پر آخر تائين ويٺو رهيو ۽ سمورن فيصلن جو اعلان هُن پاڻ اڪيلي سر، صدر آصف علي زرداري جي نمائندي جي حيثيت سان ڪيو، جڏهن ته پاڻ وارا ڀوتار ماٺ ڪري ويٺا رهيا، ڇاڪاڻ جو کين مٿان کان حڪم ئي اهڙو هو. هِن ڳڻتي ڀريل صورتحال تي سڀ کان بهتر تبصرو سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي جي اڳواڻ سيد شاهه محمد شاهه ڪيو آهي، جنهن جو چوڻ آهي ته اڃا هفتو اڳ ۾ سنڌ اسيمبلي ڪمشنري نظام ۽ لوڪل گورنمينٽ جي بحاليءَ بابت جيڪي قانون پاس ڪيا، تن جي ايتري اهميت آهي جو بابر اعواڻ جي ڳالهه قانون بڻجي ويئي ۽ جيڪي حقيقي قانون اسيمبلي مان منظور ٿيل هئا، سي سمورا بيڪار ۽ بي مقصد ٿي ويا! شاهه محمد شاهه جي هن تبصري تي مون کي پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي قيادت پاران سپريم ڪورٽ کي هيسائڻ خاطر بار بار دهرائجندڙ اهي دليل ياد آيا ته پارليامينٽ سپريم آهي ۽ هر اداري کان مٿانهين آهي. آئون حڪمرانن کان پڇان ٿو ته اوهان سنڌ جي پارليامينٽ يعني سنڌ اسيمبلي جو جيڪو قدر ڪيو آهي، ان منجهان خلق کي خبر نه پوندي ته قانونساز ادارن جي اوهان جي نظرن ۾ ڪيتري عزت ۽ اهميت آهي؟ باقي نعريبازيءَ لاءِ پارليامينٽ جي عظمت واري ڳالهه ڪرڻ ته سولي شيءِ آهي. پڙهندڙن کي ياد هوندو ته سوا مهينو اڳ ۾ جڏهن پيپلز پارٽي طرفان ايم ڪيو ايم سان تڪرار کانپوءِ ضلعا بحال ڪرڻ ۽ ڪمشنري نظام لاڳو ڪرڻ وارا فيصلا ٿيا هئا ته مون پنهنجي ڪالم ۾ اها اڳڪٿي ڪئي هئي ته ڏسجو هي جيئن ئي ٻيهر پاڻ ۾ پرچندا ته هنن فيصلن جي مٽي پليد ڪئي ويندي. انهيءَ جو ڪارڻ فقط هڪڙو آهي ته پارٽيءَ اندر جمهوري طريقي سان صلاح مصلحت يا مشاورت کان ڪم وٺڻ بدران ون مئن شو جو سخت گير رواج وڌو ويو آهي. اعتزاز احسن کان وٺي سينيٽر انور بيگ تائين ۽ ڊاڪٽر صفدر عباسيءَ کان مير بابو ٽالپر تائين جيڪو به پارٽي فورم اندر پنهنجي راءِ جو اظهار ڪري ٿو ته ان جي ميمبرشپ خطري ۾ پئجيو وڃي. اها ئي آپيشاهي واري ذهنيت آهي، جيڪا اسيمبلين توڙي پارليامينٽ کي به آزادي ۽ خودمختياريءَ سان ڪم ڪرڻ نٿي ڏئي. مڃون ٿا ته پيپلز پارٽي صدر آصف علي زرداريءَ کي ورثي ۾ ملي آهي. بيشڪ سندس مرضي آهي، ان کي جيئن وڻي تيئن هلائي پر سنڌ ۽ سنڌ جا ماڻهو ڪو پيپلز پارٽي ته ناهن، جنهن کي پنهنجي ذاتي ملڪيت سمجهي سنڌي عوام جي وطن جي خودمختياري جو سودو ڪيو وڃي! جيڪڏهن اوهان کي ٿورو به احساس هجي ها ۽ ماڻهن جي چونڊيل اسيمبلين جي دل ۾ عزت هجي ها ته هنن اهم فيصلن جو پنجاب سان تعلق رکندڙ پنهنجي نمائندي واتان اعلان ڪرائڻ بدران سڀ کان پهرين انهن تي سنڌ اسيمبلي توڙي قومي اسيمبلي اندر بحث مباحثو ڪرايو ها، يا سڄي سنڌ اندر ريفرنڊم ڪرائي عوامي راءِ معلوم ڪريو ها ته ڪير اوهان کي ميار به نه ڏئي ها. پيپلز پارٽيءَ کي سنڌي عوام سان ههڙي تاريخي ويڌن ۽ هن قسم جو سنگين مذاق ڪرڻ لاءِ ڪنهن به مينڊيٽ ناهي ڏنو. ان جي ابتڙ هن پارٽيءَ کي ته سدائين سنڌ جي حقن جي حفاظت ڪندڙ جماعت سمجهيو ويو آهي. اهو ئي سبب آهي ته گذريل چاليهن سالن ۾ جڏهن به چونڊون ٿيون آهن ته پ پ پ سدائين سنڌ منجهان سڀ کان وڌيڪ سيٽون حاصل ڪيون آهن، سو به فقط ڀٽو خاندان جي عوامي مقبوليت جي سهاري.
اڄوڪي اخبارن ۾ ئي اها خبر شايع ٿي آهي ته ٺٽي ضلعي جي سامونڊي پٽي واري شهر کارو ڇاڻ ۾ ذوالفقار آباد جي اڏاوت جي لاءِ هڪ سروي ٽيم ڇنڇر ڏينهن سوا ٽي لک ايڪڙ زمين جي حدبندي جو ڪم شروع ڪري ڇڏيو آهي ۽ رٿيل شهر جي حدن لاءِ نشان به هنيا ويا آهن. خود ڊپٽي ڪمشنر ٺٽو ۽ سندس ئي ڊي او روينيو سروي ٽيم سان گڏ پهتا هئا، جن کي 15 سيپٽمبر تائين نقشا ٺاهي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته سيپٽمبر مهيني ۾ ئي صدر آصف علي زرداري هتي هڪ افتتاحي تقريب ۾ شرڪت ڪندو. ٻن ٽن سالن کان جنهن ذوالفقار آباد شهر جي اڏاوت جو چوٻول آهي، ان بابت پڻ سنڌ جا ساڃاهه وند ماڻهو حيران آهن ته اهو پراسرار شهر ڪهڙي مقصد سان اڏايو پيو وڃي، سنڌي عوام کي ڇو نه پيو ٻڌايو وڃي ته انهيءَ شهر ۾ ڪنهن ڪنهن کي آباد ڪيو ويندو ۽ سنڌ جي سمنڊ جي اربين رپين واري زمين جي قيمت سنڌ جي خزاني ۾ ڇو نٿي جمع ڪرائي وڃي؟ جيڪڏهن ان قسم جا فيصلا ڪرڻ لاءِ اوهان مٿان آمريڪا يا ڪنهن ٻي پرڏيهي قوت جو پريشر به آهي ته ان لاءِ به سنڌ جي ماڻهن جو حق آهي ته ان کي اهڙي صورتحال کان آگاهه ڪيو وڃي. سنڌ جي ماڻهن جيڪڏهن پنجن سالن تائين حڪومت ڪرڻ جو پ پ کي مينڊيٽ ڏنو آهي ته ان جو اهو مقصد ناهي ته سنڌ جون زمينون تين وال ڪندا رهو. اهو نه وسارڻ گهرجي ته اوهان کي قومي وسيلن، قومي خزاني ۽ سنڌ جي قومي خودمختياريءَ سان هٿ چراند ڪرڻ لاءِ ووٽ هرگز ناهن ڏنا ويا، بلڪه انهن جي حفاظت ۽ سچائيءَ سان سنڀال ۽ مالڪي ڪرڻ جو ذمو اوهان جي ڪلهن تي رکيو ويو، پر اوهين پنهنجون ذميواريون پوريون ڪرڻ ۾ نه رڳو ناڪام ٿي چڪا آهيو، بلڪه پنهنجي اقتدار کي ڊيگهه ڏيڻ خاطر ڪيترائي غير آئيني ۽ غير قانوني قدم کڻي رهيا آهيو، جن جي ڪري اڄ سڄي سنڌ صدمي واري ڪيفيت ۾ وٺجي وئي آهي. اهڙن سنڌ دشمن فيصلن کان بهتر هو ته اقتدار کي لت هڻي ڇڏيو ها، پر جتي مقصد ئي موجون ڪرڻ هجي، اتي ته وطن به اقتدار ڌڻين کان وسريو وڃي. پ پ جي تازن فيصلن سنڌ جي سڄاڻ ڌرين، دانشورن ۽ قومپرستن جون ذميداريون وڌائي ڇڏيون آهن، ڇاڪاڻ ته سنڌي عوام جي اعتماد کي جيڪو ڌڪ رسايو ويو آهي، ان جي داد رسي ڪرڻ سندن فرض آهي، ورنه ماڻهو اهو ئي سمجهندا ته قومپرست فقط بيان بازي، ذاتي مفادن ۽ پنهنجي پنهنجي ليڊري چمڪائڻ ۾ رڌل آهن. جيڪڏهن سنڌ جي خودمختياري ۽ اقتدار اعليٰ کي سنجيدگيءَ سان بچائڻو آهي ته اڄ کانپوءِ قومپرستن کي پنهنجا سڀ ويڇا وساري هڪڙي ميز تي گڏجي ويهڻو پوندو ۽ اتفاق راءِ سان جمهوري نموني سنڌ جي مستقبل بابت فيصلا ڪرڻا پوندا. جناب محمد ابراهيم جويو، جناب رسول بخش پليجو ۽ جناب ممتاز علي ڀٽو جهڙن سينئر رهبرن کي، جن پنهنجي سڄي ڄمار سنڌ جي حقن لاءِ وڙهندي گذاري آهي، وڏي عزت ۽ مان سان فيصلن ۾ گڏ ويهارڻو پوندو. جيڪي به فيصلا اتفاق راءِ سان ٿين انهن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ ڌر يا شخص واسطي اهو طئه ڪرڻو پوندو ته آئينده مٿس نه اعتبار ڪبو ۽ نه ئي ڪنهن قومي ڪاڄ ۾ کيس پاڻ سان ٻيهر شامل ڪيو ويندو.
آئون يقين سان چوان ٿو ته جيڪڏهن سنڌ جون قومپرست پارٽيون پنهنجا ننڍا ننڍا مفاد قربان ڪرڻ لاءِ تيار ٿين ته سنڌي عوام پڻ موٽ ۾ کين پنهنجي جيءَ اندر جايون ڏيندو، پر پهريون ۽ آخري شرط آهي وطن سان سچائي، مقصد سان سچائي ۽ سنڌ جي حقن خاطر سرن جو حقيقي سودو ڪرڻ جي تياري. جيڪڏهن فقط ڏسندا رهنداسين ته پ پ جي موجوده قيادت مال ڪمائڻ خاطر سنڌ کي وڪڻڻ ۾ دير نه لائيندي. پاڻ ڄاڻون ٿا ته پاڪستان ٺهڻ کان وٺي سنڌ سان ٿيندڙ ناانصافين ۽ بي واجبين جو ڪو انت ئي ناهي. سنڌين کي سماجي، معاشي ۽ سياسي طرح ايترو ته ڦريو ۽ لٽيو ويو آهي، جو هاڻ فقط ڌرتي ۽ ان جا وسيلا آهن، جن کي بچائڻو آهي. پ پ سرڪار جو ڪالهوڪو اعلان سنڌ مٿان آسماني بجلي يا وِڄ وانگر ڪڙڪيو آهي ۽ سنڌين جون پيپلز پارٽيءَ سان وابسته رهيل کهيل اميدون ۽ آسون به ساڙي رک ڪري ڇڏيون اٿس. ڌارين حڪمرانن ۽ فوجي آمريت جي ٽولن ون يونٽ مڙهڻ کان وٺي سنڌ جي شهرن ۽ وسيلن تي قبضا ڪرڻ لاءِ گهڻائي گهاٽ گهڙيا ۽ وڏي عرصي تائين پنهنجي ٺڳيءَ جي ٺاهه واري نظام کي اسان تي مسلط رکيائون، پر سنڌ جي وحدت کي ڀاڱا ڪرڻ جي جرئت انهن جرنيلن ۽ سندن پاليل حڪمرانن کي به ڪڏهن ڪا نه ٿي. جنرل ايوب خان کان جنرل مشرف تائين فوجي طاقت جي نشي ۾ ٻڏل هنن حڪمرانن کي به پنهنجن انٽيليجنس ذريعن وٽان ايتري ڄاڻ ضرور هئي ته سنڌي ماڻهو ٻيا ظلم ۽ ستم برداشت پيا ڪندا، پر پنهنجي وطن جي هڪ انچ تي به سوديبازي ڪرڻ نه ڏيندا.
اسان کي اها خبر ڏاڍي دير سان پئي ته صدر زرداري، جيڪو بار بار ”پاڪستان کپي“ جي نعري کي ورجائيندو رهيو آهي، ڇا ان مطلب اهو آهي ته، ”سنڌ نه کپي.“
dastgirbhatti@gmail.com
The Kawish Group of Publication
B/2 Civil Line Hyderabad,Sindh Pakistan.
Phone:+92 (22) 2780026,2780027,2780525 Fax: +92 (22) 2780772, 2781167
Email: kawish12@gmail.com —- thekawish_hyd@yahoo.com
فيض کوسو
هونئن ته گهاڻي مان عام طور تيل پيڙي ڪڍبو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن وطن پرست ماڻهو به گهاڻي ۾ پيڙيا ويندا آهن. اڄ ته جيتوڻيڪ ان گهاڻي ۾ پيڙجڻ لاءِ تيار رهندڙ وطن پرست ماڻهن جو هڪ وڏو ڪال نظر اچي ٿو، پر سنڌ جي تاريخ اهڙن ڪردارن سان ڀري پئي آهي، جن ماڻهن گهاڻي ۾ پيڙجڻ کي ته پسند ڪيو، پر انهن پنهنجي وطن جي تقسيم ۽ ڌارين جي حڪمرانيءَ کي بهرحال قبول نه ڪيو هو. اهڙن ئي ڪردارن ۾ ٽلٽي شهر جو بزرگ، اهل دل ۽ روحانيت جو صاحب حضرت مخدوم بلاول به شامل آهي، جنهن ڌارين جي غلاميءَ کان مزاحمت کي وڌيڪ ترجيح ڏني ۽ نيٺ مختلف سازشن جو شڪار ٿي گهاڻي ۾ ته پيڙجي ويو، پر هن سنڌ جي دشمنن آڏو آڻ مڃڻ کان بهرحال انڪار ڪري ڇڏيو هو. حضرت مخدوم بلاول جي ان المناڪ شهادت کي سوين ورهيه گذري ويا آهن، پر سنڌ وطن جا ماڻهو تاريخ جي هن املهه ۽ سدا حيات ڪردار کي اڄ به ياد رکيو ويٺا آهن ۽ جيڪي عقيدتمند سندس روضي تي اچن ٿا، سي پيار، پاٻوهه ۽ عزت مان هن بهادر ۽ دلير شخصيت جي چائنٺ کي چمڻ کانسواءِ رهي نٿا سگهن.
سنڌ جي تاريخ ۾ جڏهن جهاتي پائجي ٿي، تڏهن تاريخ جا ورق اسان کي اهو ٻڌائين ٿا ته مخدوم بلاول جي دور ۾ سيوهڻ سنڌ جي مرڪزي شهر جي حيثيت رکندڙ هو ۽ هر ٻاهرين حملي آور کي سنڌ جي سوڀ جو مڪمل يقين تيستائين نه ٿيندو هو، جيستائين هو سيوهڻ جي قلعي تي پنهنجو جهنڊو نه ڦڙڪائيندو هو، پر هن علائقي جا ماڻهو دشمن سان سيوهڻ جي قلعي تي مقابلو ڪندي جڏهن پنهنجي شڪست جا آثار ڏسندا هئا، تڏهن اتان هٽي ٻيو مڪان ٽلٽيءَ جي قلعي کي بنائيندا هئا. ٽلٽي ان وقت ۾ سيوهڻ جي علائقي لاءِ هڪ ملٽري ڇانوڻيءَ جي حيثيت رکندڙ هو. ڇاڪاڻ ته جنگجو ۽ جانباز ماڻهو ٽلٽيءَ ۽ ان جي آس پاس رهندا هئا.
هي سنڌ جي تاريخ جو هڪ خوني واقعو آهي ته جڏهن مرزا شاهه بيگ ارغون سنڌ فتح ڪرڻ جي خيال سان ٺٽي ڏانهن چڙهائي ڪندي، باغبان وٽ پهتو هو، تڏهن اتان جي با اثر زميندار ڊوڙي وڃي شاهه بيگ ارغون جي اطاعت قبول ڪئي ۽ کيس پنهنجو حاڪم تسليم ڪري سلام جا فرض بجا آندا. ان واقعي خلاف حضرت مخدوم بلاول سنڌ جي جوڌن جو لشڪر تيار ڪري، ان جي اڳواڻي دولهه دريا خان جي پٽن ڄام مٺڻ خان ۽ ڄام محمود خان جي حوالي ڪئي. شاهه بيگ ارغون ٽلٽيءَ جي ماڻهن ڏانهن به پنهنجي اطاعت جو پيغام موڪليو هو، پر هن شهر جي قومي غيرت رکندڙ ماڻهن کيس رکو ۽ سخت جواب موڪلي پنهنجي شانِ بي نيازيءَ جو مظاهرو ڪيو هو. انهيءَ جواب کان پوءِ شاهه بيگ ارغون سيوهڻ جو پاسو ڏيئي لڪيءَ جي جبلن کان ٿيندو وڃي ٺٽي پهتو، جتي سنڌ جو ڪمزور حڪمران ڄام فيروز سندس مقابلي جو تاب نه سهي ”پير پٺي“ طرف هليو ويو ۽ ارغونن ٺٽو پنهنجي قبضي ۾ ڪري ڦرلٽ ۽ قتل و غارت شروع ڪري ڏني. سنڌ جي تاريخي شهرن جي تواريخ واري ڪتاب ۾ ٽلٽيءَ جي عنوان سان لکيل رفيق دائود پوٽي جي مضمون ۾ تحرير ڪيل آهي ته، ارغونن جڏهن ٺٽي ۾ اخلاق سوز ظلم ۽ بربريت ڪئي، تڏهن سنڌ جي مشهور ۽ معروف عالم ۽ فاضل قاضي قاضن وچ ۾ پئي ڄام فيروز ۽ شاهه بيگ جو پاڻ ۾ ٺاهه ڪرايو هو ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ”تقسيمِ سنڌ“ جو واقعو رونما ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ جو هيٺيون حصو ڄام فيروز جي تسلط ۾ رهيو ۽ لڪي وارن جبلن کان وٺي سنڌ جو مٿيون حصو ارغونن جي قبضي ۾ آيو. تقسيم سنڌ جي خبر واءُ وانگر سڄي ملڪ ۾ پکڙجي وئي ۽ سنڌ جي جوڌن مخدوم بلاول اڳيان اچي اهو عهد ڪيو ته ”سر ڏينداسين، پر سنڌ نه ڏينداسين.“ ان جنگ ۾ جيتوڻيڪ شڪست سنڌ جي لشڪر کي آئي هئي ۽ هڪ سازش تحت سنڌ جو سچو سپوت مخدوم بلاول گهاڻي ۾ پيڙجي ويو هو، پر سنڌين بنا مقابلي سنڌ ڌارين حوالي نه ڪئي هئي.
سنڌ اندر اڄ جي سياسي وايومنڊل تي جڏهن نظر ڦيرائجي ٿي ته هن وطن جون حالتون وري به سنڌ واسين کي سن 924 هجري ڏانهن وٺي وڃن ٿيون. ان وقت جي سنڌ ۾ جيتوڻيڪ مرڪزي حيثيت سيوهڻ کي هئي ۽ ان جو مضبوط فوجي قلعو ٽلٽيءَ کي سمجهيو ويندو هو، پر اڄ جي سنڌ جو مرڪز ڪراچي آهي ۽ ان جو مضبوط سياسي قلعو حيدرآباد کي تسليم ڪيو وڃي ٿو. ارغونن جي وقت کان گهڻو پوءِ جڏهن 1843ع ۾ انگريزن سنڌ کي فتح ڪيو هو، تڏهن آزاد سنڌ جو جهنڊو حيدرآباد جي قلعي تي جهولندو هو. انگريزن جڏهن حيدرآباد کي فتح ڪيو، تڏهن انهن پنهنجي فتح کي ظاهر ڪرڻ لاءِ حيدرآباد جي ئي قلعي تي پنهنجي ملڪ جو جهنڊو جهولايو هو، جنهن کانپوءِ سنڌ جي ماڻهن کي اهو يقين ٿي ويو هو ته هاڻي هي ملڪ آزاد نه رهيو آهي ۽ انتظامي لحاظ سان سنڌ انگريزن جي قبضي ۾ اچي وئي آهي. انگريزن جڏهن سنڌ فتح ڪري ڪراچي کي مرڪزي حيثيت ڏني هئي، تڏهن کان سنڌ جي ماڻهن پنهنجو مرڪز ڪراچيءَ کي سمجهڻ شروع ڪيو هو ۽ پوءِ جڏهن پاڪستان ٺهيو، تڏهن ابتدائي طور پاڪستان جو مرڪز ۽ پوءِ سنڌ جو مرڪز وري به هيل تائين ڪراچي شهر ئي رهندو پئي آيو آهي. 2001ع ۾ جنرل پرويز مشرف لساني بنيادن تي مڪاني ادارن وارو نظام آڻي ڪراچي جي الڳ حيثيت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪراچي جي ئي پسمنظر ۾ حيدرآباد کي تقسيم ڪري هتان به سنڌين جو سياسي زور ٽوڙي شهر جو قبضو اهڙن ماڻهن جي حوالي ڪري ڇڏيو، جن جو سواءِ هندستان مان لڏي اچڻ جي ٻيو ڪو به هن شهر سان تعلق نه هو. پ پ حڪومت تازو ئي سنڌ ۾ ڪمشنري نظام لاڳو ڪري ڪراچي ۽ حيدرآباد جي پراڻي حيثيت بحال ڪئي هئي، پر ان ئي حڪومت وري هڪ نئون آرڊيننس جاري ڪري انتظامي طور انهن ٻنهي شهرن کي سنڌ کان الڳ ڪري ڇڏيو آهي.
سنڌ واسين جڏهن ڪراچي ۽ حيدرآباد جي سنڌ کان انتظامي طور عليحدگيءَ جون خبرون ٻڌيون ۽ پڙهيون هونديون، تڏهن کين ضرور ارغونن وارو دور به ياد آيو هوندو. ان دور ۾ جيتوڻيڪ سنڌ واسين حد درجي جا ظلم برداشت ڪيا، پر انهن ذهني طور سنڌ جي ان تقسيم کي قبول نه ڪيو هو ۽ ان جي عملي طور مخالفت به ڪئي هئي. ارغونن جي ان ئي دور ۾ حضرت مخدوم بلاول جهڙو بيباڪ ۽ بهادر ڪردار به اڀري سامهون آيو، جنهن گهاڻي ۾ پيڙهجڻ کي ته قبول ڪيو، پر سنڌ جي تقسيم جهڙي ڪڌي گناهه ۽ عمل کي تسليم نه ڪيو. آئون جڏهن اڄ تاريخ جا اهي ورق ورايان ٿو، تڏهن مون کي سنڌ ۾ حضرت مخدوم بلاول، دولهه دريا خان سمون، هن جا بهادر پٽ مٺڻ خان ۽ محمود خان، سوڍي سردار رڻمل ۽ سندس ڀاءُ ”جوڌو“ جا نالا ياد اچن ٿا، جن سر ته ڏنو، پر سنڌ جي تقسيم جي مزاحمت ڪئي.
حضرت مخدوم بلاول جي سنڌ کي ڇڏي، جڏهن اڄوڪي سنڌ جو جائزو وٺجي ٿو، تڏهن اها ڳالهه نهايت اذيت ۽ ڪرب سان چوڻي پوي ٿي ته اڄ جي سنڌ ۾ اهي ڪردار بهرحال موجود ناهن رهيا، جن ڪردارن جي سورهيائپ ۽ بهادريءَ جو پڙاڏو اڄ به تاريخ جي ورقن تي گونجي ٿو. حضرت مخدوم بلاول جي شهادت تي ڪنهن محقق تاريخ جو فيصلو ڏيندي لکيو هو ته، هر وطن پرست کي سوريءَ تي چاڙهي شهادت جو جام پياريو ويندو آهي ۽ دنيا ۾ هر سقراط کي زهر جو پيالو پياريو ويندو آهي، پر تاريخ جي پڙهندڙ جي حيثيت سان مون کي اهو سمجهه ۾ نٿو اچي ته اڄ جي سنڌ ۽ ان جي ڪردارن تي ڇا لکان، ڇاڪاڻ ته مون کي نه ته اها ڪا سڀاڳي سوري نظر اچي ٿي، جنهن تي وطن پرست چڙهي شهادت جو جام پيئن ۽ نه ئي وري ڪنهن زهر ۾ ڪو اهڙو اثر ٿو نظر اچي، جيڪو ڪنهن اڄ جي سقراط کي پيئڻو پوي ۽ هو تاريخ جي ورقن ۾ سدائين لاءِ سدا حيات بڻجي وڃي.
faiz_khoso@yahoo.com
The Kawish Group of Publication
B/2 Civil Line Hyderabad,Sindh Pakistan.
Phone:+92 (22) 2780026,2780027,2780525 Fax: +92 (22) 2780772, 2781167
Email: kawish12@gmail.com —- thekawish_hyd@yahoo.com
جهان کي ڏيو مبارڪون، اسان سنڌ ورهائيندا پيا اچون
نصير ميمڻ
هونءَ ته اقتدار جي خاطر مفاهمت جي ڍونگ ۾ سنڌ جا ٽپڙ نيلام ڪرڻ هاڻوڪي پيپلز پارٽيءَ لاءِ ڪا نئين ڳالهه ناهي، پر شايد ڪنهن کي اهو اندازو نه هيو ته ڏيڍ سال جي باقي بچيل نوڪري پوري ڪرڻ لاءِ پيپلز پارٽيءَ جي قيادت سڄي ساري سنڌ کي به ائين نيلام ڪري ڇڏيندي.
جنهن ڏينهن پيپلز پارٽيءَ اندر ويٺل الهامي خواب ڏسندڙن جون اڳڪٿيون سچيون ثابت ٿيون ۽ گورنر صاحب واپس پنهنجي آفيس سنڀالي ان ڏينهن اها ڳالهه واضح ٿي چڪي هئي ته هڪ شرمناڪ شڪست سنڌ واسين جي مقدر ۾ لکجي چڪي آهي، پر ان وقت منهنجو اندازو وڌ ۾ وڌ ايترو ئي هو ته ڪراچي ۽ حيدرآباد جي مشرفي شڪل ٻيهر بحال ٿئي ۽ 2001ع وارو اهو مڪاني ادارن وارو نظام واپس لاڳو ٿي ويندو، جنهن جي خلاف هن وقت اسيمبلين ۾ ويٺل تقريب سمورن پ پ اڳواڻن جون مذمتي تقريرون رڪارڊ تي آهن. جيڪڏهن رڳو ايترو به ٿئي ها ته کڻي سوچجي ها ته پيپلز پارٽي پنهنجا آرڊيننس ۽ اسيمبليءَ جا ايڪٽ واپس وٺڻ جيتري ذلت ئي اسان جي کاتي ۾ وڌي آهي، پر اهو اندازو نه هو ته سنڌ جا محبوب حڪمران ماڳهين عملي طور سنڌ جا ٻه حصا ڪري ڇڏيندا. ڪراچي ۽ حيدرآباد کي ايم ڪيو ايم جي منشا مطابق ٻه اڌ ڪري انهن تي ٻن شهرن لاءِ هڪ نظام لاڳو ۽ باقي سڄي سنڌ لاءِ ٻيو نظام لاڳو ڪرڻ جو مطلب رڳو سنڌ جي ورهاست جي شروعات نه، پر عملي طور سنڌ جو ورهاڱو آهي. ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کانپوءِ سنڌ کي وڏي ۾ وڏو هاڃو ون يونٽ جي شڪل ۾ رسيو هو، ان کان پوءِ سنڌ جي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو هاڃو پيپلز پارٽيءَ هن فيصلي جي صورت ۾ سنڌ کي رسايو آهي. سنڌ سان اهڙي ويساهه گهاتيءَ ته نائون مل جي روح کي به شرمائي ڇڏيو هوندو، پر شابس آهي، سنڌ سان تعلق رکندڙ پ پ جي اسيمبلي ميمبرن، عهديدارن ۽ چڱن مڙسن کي جيڪي پنهنجي خاموشيءَ وسيلي ان سڄي شرمناڪ عمل جو حصو بنيل آهن. اقتدار جي هوس ذلتن جي ڪيترين گهراين ۾ کڻي وڃي سگهي ٿي، ان جو هڪ نصابي ڪتابن جوڳو حوالو اڄوڪي پيپلز پارٽي آهي.
گذريل ڪجهه عرصي کان ملڪ اندر نون صوبن جو بحث هر سطح تي شروع ڪرايو ويو آهي ۽ ان جو هينئر تائين گهڻو تڻو محور سرائيڪي صوبو رهيو آهي. ڪراچيءَ ۾ ٿيل تازي رتوڇاڻ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ اندر ويٺل سلطان راهي اسٽائل اڳواڻن جي بيانن کان پوءِ ڪراچي جي ڀتين تي نسل پرست ڌرين پاران الڳ صوبي لاءِ چاڪنگ ڪرائي وئي. سياسي بليڪ ميلنگ لاءِ هميشه جيان سنڌ کي تاش جي ڪارڊ جيان استعمال ڪندي حڪومت موڪل وارن ڏينهن ۾ آرڊيننس ۽ حڪمناما جاري ڪرائي، سنڌين جي اکين ۾ اها ڌوڙ وجهڻ جي ڪوشش ڪئي ته اهو سڀ ڪجهه سنڌين جي پراڻن مطالبن ۽ مشرف حڪومت جي ڪارن قانونن کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪيو پيو وڃي. پوءِ بس ڇا هيو سنڌ ۾ راتو رات هيرا تخليق ٿيا، اخبارن ۾ سورهين جي شان ۾ اشتهاري قصيدا، روڊن رستن تي دهل شرنايون ۽ ناچ ۽ مٺايون ورهائڻ جا ناٽڪ شروع ڪري هڪ اهڙو ميلو لڳايو ويو، جنهن جو انت رڳو سنڌين جي رومال چورائڻ تي ٿيڻو هو.
اڄ اهي سمورا ڊراما ڪندڙ سنڌ جا سورهيه اڳواڻ ماٺ ڪيو، سنڌ جي ورهاڱي جو تماشو ڏسي رهيا آهن. در حقيقت مشرف طرفان لاڳو ڪيل نظام کان وڌيڪ خطرناڪ نظام هي آهي، جنهن ۾ سنڌ جي هڪ حصي کي عوام جي چونڊيل نمائندن جي حڪمراني هيٺ ڏنو ويو آهي ۽ ٻئي حصي کي ڀوتارن جي غلاميءَ ۾ رکڻ لاءِ ڪالونيل دور جي ڪمشنري پنجوڙ هيٺ رکيو ويندو. ائين ڄڻ ڪراچي ۽ حيدرآباد کان ٻاهر رهندڙ سنڌ واسي جهنگ جي دور جا حيواني وجود آهن، جيڪي اڃا تائين ڪپڙن بجاءِ ڪيلي جا پن اوڍي پيا گهمن، تنهن ڪري کين صديون پراڻي مدي خارج اونداهي دور جي قانونن جو غلام بنائي رکيو ويندو. سنڌ ۾ ٻن انتظامي نظامن جو واضح مطلب سنڌ جو ٻن حصن ۾ ورهاڱو ناهي ته ٻيو ڇاهي؟ جيڪڏهن پيپلز پارٽيءَ کي سنڌ جي تذليل ڪرڻي هئي ته سنڌ صوبي ۾ گذريل نظام به يڪسر لاڳو ڪري پئي سگهيا، ان لاءِ سنڌ جي ان ورهاڱي کي ٺپو هڻڻ واري دشمنيءَ جي انتها تي وڃڻ جي ڪهڙي ضرورت هئي؟ ان ڪم جي انتهائي اهميت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي ٿو سگهجي ته ان لاءِ اسلام آباد مان هڪ وائسراءِ کي گهرائي اهو ڪم ڪرايو ويو. جيڪڏهن گورنر ۽ صدر صاحب جي وچ ۾ معاملا طئي ٿي چڪا هئا ۽ سنڌ جو صابر شاڪر وزير اعليٰ ٻهراڙيءَ جي عورت جيان ان نڪاح تي سواءِ ”قبول آهي“ چوڻ جي ٻيو ڪجهه به نه ڪڇي ها ته پوءِ آخر بابر اعواڻ کي زحمت ڏيڻ جي ضرورت ڇو پيش آئي. صاف ظاهر آهي ته معاملو رڳو ضلعن جي بحالي ۽ ٻه نظام لاڳو ڪرڻ تائين محدود نه رهندو، پر اڳتي هلي اهو سنڌ کي باضابطه طور ورهائڻ جي شڪل ۾ نڪرندو، تنهن ڪري اسلام آباد وارن لاءِ ضروري هو ته اهي معاملن جون واڳون سڌو سنئون پاڻ سنڀالين. ڪراچيءَ ۾ امن امان کان وٺي اتي جي انتظامي جوڙجڪ تائين هر ڪم ۾ اسلام آباد جا وائسراءِ سرگرم ٿي وڃن ٿا. جنهن مان صاف ظاهر آهي ته ايجنڊا رڳو ايتري حد تائين محدود ناهي، جيتري نظر اچي رهي آهي.
پيپلز پارٽيءَ جي وزيرن پڪائيءَ جا سمورا رڪارڊ ٽوڙيندي ٻه اچرج ۽ کل جوڳا بيان ان فيصلي جي حق ۾ ڏنا. بابر اعواڻ فرمايو ته سنڌ ۾ امن امان قائم ڪرڻ لاءِ اهو فيصلو ضرور هو. تنهن جي معنيٰ ته سڀاڻي جنهن کي به پنهنجي ڳالهه مڃرائڻي هجي، اهو بندوق کڻي خونريزي شروع ڪري ڏئي ته امن امان قائم ڪرڻ لاءِ ان جي هر جائز ناجائز ڳالهه تسليم ڪئي ويندي؟ اها وضاحت ڏيئي بابر اعواڻ باقي سڄي ملڪ جي عوام کي اهو نياپو ڏنو آهي ته جيڪڏهن اوهان کي به پنهنجا ڪي جائز يا ناجائز مطالبا تسليم ڪرائڻا هجن ته هٿيار کڻي، مهيني جو راشن گڏ ڪرڻ جون ڌمڪيون ڏئي، ٻه ٽي سئو ماڻهو ماريو ته پوءِ امن امان جي قيام خاطر اوهان جا مطالبا به مڃيا ويندا. هي بيان هڪ اهڙي پارٽي اڳواڻ ڏنو آهي، جيڪو ڪجهه وقت اڳ تائين قانون وارو وزير هئو ۽ اڄ ڪلهه ڀٽي صاحب جي ڦاسيءَ واري فيصلي خلاف تاريخ جو رڪارڊ درست ڪرائڻ لاءِ ڪورٽ ۾ بيٺو آهي. ممڪن آهي ته سڀاڻي هو ڪورٽ اڳيان اتي اچي ڇيهه ڪري ته 1977ع ۾ امن امان قائم ڪرڻ لاءِ ضياءَ جي مارشل لا ۽ ڀٽي جي ڦاسي به جائز قدم هئا.
سنڌ جي سڌ سماءُ واري وزير ڏاچيءَ جي ڏهن جي ورندي ۾ توڏيءَ وارا تيرهن هڻندي چيو ته اهو فيصلو اتي جي مينڊيٽ رکندڙن جي گهر تي ڪيو ويو آهي. وزير موصوف اهو ٻڌائڻ پسند ڪندو ته ڇا اليڪشن ۾ چونڊجڻ جي مينڊيٽ هيٺ سڀاڻي اها ڌر الڳ صوبي جو به مطالبو ڪري ته پوءِ ڇا اهو به مينڊيٽ جي نالي ۾ تسليم ڪيو ويندو؟ ڀلا وزير صاحب اهو کڻي ٻڌائي ته چئن ضلعن کي گڏائي ٻيهر بحال ڪيل حيدرآباد ضلعي اندر ان ڌر وٽ ڪل گهڻيون سيٽون آهن، جن جي مينڊيٽ جي احترام ۾ حيدرآباد به کين پليٽ ۾ رکي پيش ڪئي وئي آهي؟ ٻي ڳالهه اها ته باقي سڄي سنڌ جي ماڻهن جيڪو مينڊيٽ پيپلز پارٽيءَ کي ڏنو هو، ان حقير مينڊيٽ جي به ڪا حيثيت آهي، يا مينڊيٽ رڳو بندوق وارن جو ئي احترام لهڻي؟ آخر سنڌ جي باقي ٽي چار ڪروڙ بي زبان ماڻهن جي مينڊيٽ جي به هن ملڪ ۾ ڪا عزت آهي يا اهي هن ملڪ جا ويڳا ٻار آهن؟
ان معاملي جو سڀ کان خطرناڪ پاسو اهو آهي ته جيئن باقي سڄي ملڪ ۾ وڏيون پارٽيون لساني بجاءِ انتظامي صوبا ٺاهڻ تي راضپو ڏيکاري رهيون آهن، ان لحاظ کان هنن ٻن شهرن لاءِ به الڳ انتظامي ڍانچو جوڙي ان دليل جا مضبوط بنياد رکيا پيا وڃن، ته سنڌ ۾ ته قانوني طور ٻه انتظامي يونٽ هلي رهيا آهن، پوءِ انهن کي انتظامي آڌار تي الڳ صوبا ڪرڻ ۾ ڀلا ڪهڙو حرج آهي؟ اها هڪ خطرناڪ راند آهي، جيڪا پيپلز پارٽي پنجاب ۾ نواز ليگ کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ کيڏي رهي آهي ۽ سياسي دشمنيءَ جي انڌ ۾ سنڌ جي قومي وحدت ۽ تاريخي حيثيت کي برباد ڪرڻ تي لَهي آئي آهي. اهو سڀ ڪجهه اها پارٽي ڪري رهي آهي، جنهن کي سنڌ جي ماڻهن چئن ڏهاڪن کان پنهنجي غير مشروط محبت ۽ مينڊيٽ آڇيو آهي ۽ اڄ هو ان محبت ۽ مينڊيٽ کي پيرن هيٺان لتاڙي ان جي تذليل ۽ توهين ڪري رهيا آهن. هاڻي جيئن ته حڪومت اهو آرڊيننس گورنر هٿان جاري ڪرائي چڪي آهي، تنهن ڪري تمام جلد اسيمبلي اجلاس سڏائي اهو ايڪٽ ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ويندو. اهو سڀ ڪجهه سنڌ جي محبت جا اهي دعويدار ڪندا، جن ڪجهه ڏينهن اڳ ڪراچيءَ ۽ حيدرآباد جي پراڻي حيثيت بحال ڪرڻ لاءِ مبارڪون ۽ مٺايون پئي ورهايون. اسيمبلي اجلاس ۾ ڪورم مڪمل ٿيڻ جي صورت ۾ موجود ميمبرن جي سادي اڪثريت سان اهو بل منظور ٿي ويندو. جيئن ته لڳ ڀڳ ٽيون حصو سنڌ اسيمبلي ميمبر ايم ڪيو ايم سان تعلق رکن ٿا ۽ پيپلز پارٽيءَ جا ميمبر به پنهنجي اعليٰ قيادت جي حڪم ۾ ڪنڌ جهڪائي ان آرڊيننس جي حق ۾ هٿ کڻندا، جنهن کي رد ڪندڙ آرڊيننس کي به هنن ڪجهه هفتا اڳ پاس ڪيو هو، تنهن ڪري بظاهر ان جي ايڪٽ طور منظور ٿيڻ ۾ ڪا وڏي رنڊڪ نظر نه ٿي اچي.
سنڌ واسين لاءِ البته اها امتحان ۽ آزمائش جي گهڙي آهي ته اهي ڪهڙي طرح اسيمبلي اجلاس کان اڳ پنهنجي مينڊيٽ جي تذليل کي روڪي سگهن ٿا. سنڌ جي هر تڪ ۾ رهندڙ ماڻهن جو اهو جمهوري حق آهي ته اهي پنهنجي مينڊيٽ جي عزت بچائڻ لاءِ پنهنجي تڪ جي ايم پي اي جي دروازي تائين پهچن ۽ کين مجبور ڪن ته سندن مينڊيٽ کي مٽي ۾ نه ملايو وڃي. اهو ڪم رڳو قومپرست پارٽين جو ناهي، پر هر ساهه کڻندڙ ۽ سوچ رکندڙ سنڌ واسيءَ جو آهي. سنڌ جي تاريخي وحدت جي بقا جو مينڊيٽ ته تاريخ جو سونپيل آهي، جنهن جي آڏو اليڪشن ۽ حڪومت جا مينڊيٽ ڪا به حيثيت نه ٿا رکن. تنهن ڪري سنڌ واسين کي ان مينڊيٽ جو مان بچائڻ لاءِ پرامن، مهذب ۽ جمهوري جدوجهد جو هر طريقو استعمال ڪرڻ جو اختيار آهي. البته هن انتهائي نازڪ مرحلي تي ضروري آهي ته سنڌ جون قومپرست ڌريون، سول سوسائٽي ۽ ليکڪ سنڌ کي گڏيل قيادت فراهم ڪن ته جيئن ايندڙ اسيمبلي اجلاس کان اڳ سنڌ واسي پنهنجو فيصلو ڏيڍ سال جي باقي نوڪري بچائيندڙ حڪمرانن تائين پهچائي سگهن. اهو به ممڪن آهي ته ون يونٽ ٺهرائڻ کان وٺي ڀٽي کي ڦاسي ڏيارڻ تائين خاموش ڌر بڻيل وڏيرا شاهي ۽ سندن وفادار مڊل ڪلاسي وڏيرا اهو شرمناڪ عمل ڪري به گذرن، پر تڏهن به اهو ڪو حرفِ آخر نه هوندو ۽ سنڌ واسين کي گهڻ رخي گڏيل جدوجهد وسيلي سنڌ جي ان هٿرادو سازشي ورهاڱي کي روڪڻ لاءِ ڊگهي سياسي جدوجهد جي واٽ اختيار ڪرڻي پوندي. سنڌ جي وحدت، پارٽين، اڳواڻن ۽ سندن وفادارين کان گهڻي مٿانهين آهي. هاڻي ڏسڻو اهو آهي ته سنڌ اسيمبلي ۽ پيپلز پارٽي اندر ويٺل ڪيترا سنڌ واسي ان قومي غيرت جو مظاهرو ڪندي پاڻ کي ان شرمناڪ عمل کان الڳ رکن ٿا. ان لاءِ پارٽي ميٽنگن، شام وارين ڪچهرين، ڊرائنگ روم پارٽين ۽ آف دي رڪارڊ بيانن ۾ کليل اخلاقي جرئت جو مظاهرو ڪرڻ جي ضرورت آهي. انهن سمورن ماڻهن کي هاڻي سنڌ ۽ اقتدار مان ڪنهن هڪ جي ڌر بڻجڻو پوندو ته جيئن سنڌ سندن اصل چهري کان آشنا ٿي سگهي.
The Kawish Group of Publication
B/2 Civil Line Hyderabad,Sindh Pakistan.
Phone:+92 (22) 2780026,2780027,2780525 Fax: +92 (22) 2780772, 2781167
Email: kawish12@gmail.com —- thekawish_hyd@yahoo.com
پيپلزپارٽيءَ جي سياسي خودڪشي
عبدالوهاب منشي
سنڌ جي نئين وائسراءِ بابر اعواڻ گذريل ڏينهن سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ پنهنجا اهي سڀ اختيار ڏيکاريا، جيڪي ڪڏهن پاڪستان جي صدر مملڪت به استعمال نه ڪيا هوندا. بابر اعواڻ سنڌ جي گورنر وڏي وزير ۽ سنڌ جي وزيرن جي وڏي ٽيم جي موجودگيءَ ۾ سنڌ ۾ ٻه انتظامي اختيار رکڻ، ڪراچي حيدرآباد کي پراڻي حيثيت يعني ناظمي نظام ۾ بحال ڪرڻ، ڪراچيءَ ۽ حيدرآباد مان ڪمشنري نظام جو خاتمو حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ کي هڪ ئي ضلعي جي طورتي پراڻي حيثيت ۾ بحال ڪرڻ، پوليس آرڊر ۾ ردوبدل ڪرڻ، تعليمي بورڊ واپس گورنر جي حوالي ڪرڻ جي لاءِ نه صرف پريس ڪانفرنس ڪئي پر اهڙن حڪمن کان پوءِ سنڌ صوبي ۾ ناظمي نظام سان گڏ ڪراچي ۽ حيدرآباد کي اڻ سنڌي طرح رياستون تسليم ڪيو ويو آهي، جن جو صوبي جي باقي انتظامي وهنوار سان ڪو به واسطو نه رهندو. سنڌ حڪومت هاڻي صوبي جي بجيٽ پيش ڪندي پر جيئن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد عمليءَ طرح سنڌ حڪومت ۾ شامل نه هوندا. تنهن ڪري اهي پنهنجي بجيٽ پاڻ پيش ڪندا. پنهنجي حدن ۾ آيل سرڪاري زمينن، سڀني کاتن جي بجيٽ، سرڪاري مشينري ۽ سرڪاري بجيٽ جا ناظم ائين ئي وارث هوندا، جيئن اڳ خيرپور رياست يا بهاولپور رياست جا بادشاهه سلامت رياستن جا والي هوندا هئا.
يورپي يونين هاڻي هندستان سان آزاد واپار ڪرڻ چاهي ٿي. يورپي يونين جو محور هاڻي نه صرف هندستان آهي پر ڏکڻ ايشيا پڻ آهي، انهيءَ ڪري يورپي يونين کي هن خطي سان آزاد واپار ڪرڻ جي لاءِ ڪراچيءَ ۾ انهن کي واپاري ڪوٺيون گهرجن ٿيون، جتي اچي يورپ جا واپاري ايسٽ انڊيا جي طرز تي واپار ڪري ٻيهر ڏکڻ ايشيا تي پنهنجو ڪنٽرول چاهين ٿا، انگلينڊ ۽ يورپ کي خبر آهي ته هاڻي هٿيارن جي جنگ جو دور گذري چڪو آهي. هاڻي معاشي جنگ ئي هلندي ڪنهن به ملڪ کي هاڻي فتح ڪرڻ جي لاءِ سرمائيدار ملڪ هاڻي انهن جي معاشيات تباهه ڪن ٿا ۽ پوءِ امداد جي آڙ ۾ انهن ملڪن تي پنهنجا اختيار قائم ڪري انهن تي حڪم هلائين ٿا. اهو ئي سبب آهي ته انگلينڊ ڪراچيءَ کي هڪ ڌار خطو قائم ڪرڻ جي ڪوشش جي لاءِ پنهنجا سفارتڪار استعمال ڪري ڪراچيءَ ۾ بدامني، لاقانونيت ۽ دهشت گردي ڦهلائي ڪراچي کي هڪ الڳ صوبي ٺاهڻ جي لاءِ راهه هموار ڪري رهيا آهن. جنهن جي شروعات سنڌ جو وائسراءِ بابر اعواڻ پنهنجي غيرقانوني پريس ڪانفرنس ڪري سنڌ ۾ ٻه انتظامي نظام جو اعلان ڪيو آهي جنهن کان پوءِ عمليءَ طرح سنڌ ٻه اڌ ٿي ويئي آهي. بابر اعواڻ نه وزير آهي نه ملڪ جو صدر ۽ نه سنڌ جو ڪو چونڊيل نمائندو ۽ نه سنڌ جو رهواسي انهيءَ ماڻهوءَ کي اهڙو حق ڪنهن ڏنو آهي ته هو اچي سنڌ کي ٻه حصا ڪرڻ لاءِ گورنر هائوس ۾ ويهي آرڊر جاري ڪرائي. جنرل مشرف ته هڪ آمر هو جنهن پنهنجي آمريت کي طاقت ڏيڻ جي لاءِ ۽ پنهنجي آمريت کي ڊيگهه ڏيڻ جي لاءِ سنڌ کي ٽڪرا ڪري جاگيرن ۾ تبديل ڪري ڇڏيو پر هاڻي ته ملڪ ۾ نه آمريت آهي ۽ نه مارشل لا لاڳو آهي تنهن هوندي به سنڌ ۾ ٻه نظام لاڳو ڪرڻ ڪنهن به طرح نه جمهوريت جي مفاد ۾ آهي ۽ نه ڪنهن به طرح پيپلزپارٽيءَ جي حق ۾ آهي. پيپلزپارٽيءَ جي حڪومت اهڙو فيصلو ڪري هڪ طرف پنهنجي مينڊيٽ جي توهين ڪئي آهي ته ٻئي طرف سنڌ جي ماڻهن جي منهن تي هڪ اهڙي چماٽ وهائي ڪڍي آهي، جنهن سنڌين کي سوچڻ تي مجبور ڪيو آهي ته ڇا انهن پيپلزپارٽيءَ کي جيڪو مينڊيٽ ڏنو هو ڇا اهو کائن واپس ورتو وڃي يا کين روڪيو وڃي. گذريل چونڊن ۾ پيپلزپارٽي توڙي متحده قومي موومينٽ کي عوام ٻارنهن سيڪڙو ووٽ ڏنا هئا. جڏهن ته 88 سيڪڙو ماڻهن ڪنهن به طرح ووٽ نه ڏنا هئا ۽ انهن پنهنجي ووٽ کي محفوظ رکيو هو. پيپلزپارٽي جيڪڏهن ٻارنهن سيڪڙو ووٽن جو آئوٽ ٽرن کڻي آئي آهي ته انهيءَ جو مقصد کين صرف ۽ صرف حڪومت ڪرڻ هو پر انهيءَ جو مقصد ڪنهن به طرح سنڌ وڪڻڻ نه آهي ۽ نه سنڌ جي ماڻهن جي مقدر جو سودو ڪرڻ آهي. اڄ پيپلزپارٽي حڪومت ۾ آهي سڀاڻي سندن اهڙن ڪرتوتن تي عوام کين ووٽ ڏيندو. ڪالهه اهي ماڻهو جيڪي هندستان کي اپيلون ڪن پيا ته اهي پنج ڪروڙ مهاجرن کي پاڻ وٽ آباد ڪرائي، اهڙيون ڌريون اڄ تائين پاڪستاني ئي نه ٿي سگهيا آهن ته اهي سنڌ جي حصن جا ڪهڙيءَ طرح والي ٿين ٿا.
سنڌ جي وائسراءِ بابر اعواڻ جي پريس ڪانفرنس ڪرڻ سان ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ نئين ناظم شپ وارو نظام آڻڻ وارو ڪم اهڙو ئي آهي جهڙو ايوب کهڙي ون يونٽ قائم ڪري ڏيکاريو هو.
سنڌ کي پهريان وڏو نقصان ايوب خان ون يونٽ مڙهي پهچايو هو، پوءِ وري جنرل ضياءُ الحق ڪراچي ۾ ايم ڪيو ايم پيدا ڪري سنڌي ماڻهن کي جيئي ڀٽو جي نعري جو جواب ڏيڻ جي لاءِ رستو ٺاهيو ۽ هاڻي وري پيپلزپارٽيءَ وارا هٿ وٺي اسٽيبلشمينٽ جي چوڻ تي جيئي ڀٽو جي نعري کي ختم ڪري رهيا آهن.
هاڻي سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبرن تي وڏي ذميواري اچي ٿي ته اهي پنهنجي ڌرتي ماءُ کي به اڌ ڪرڻ واري سنڌ دشمنيءَ واري آرديننس جي خلاف عملي طور موقف واضح ڪن ٻي صورت ۾ سنڌي قوم ڪنهن به طرح ووٽ نه ڏيندا. جيڪڏهن سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبرن پاران اهڙي آرڊيننس جي حق ۾ فيصلو ڏنو ويو ته پوءِ هو سمجهي ڇڏن ته سنڌ اسيمبليءَ جا ميمبر هٿ وٺي سنڌ کي ٻه اڌ ڪرڻ واري سازش ۾ برابر جا شريڪ هوندا ۽ جيڪڏهن سنڌ اسيمبليءَ جي سنڌي ميمبرن پوءِ کڻي اهو ڪهڙي پارٽيءَ سان به واسطو رکندڙ هوندو. انهن کي پنهنجي گهروارا به کين غدار سڏيندا ۽ کين گهر به اچڻ نه ڏيندا.
متحده قومي موومينٽ جڏهن به حڪومت کان ڌار ٿيندي آهي ته ٻيا ته ڪيترائي دڙڪا دهمان ۽ مختلف ڪرتب بازيون ڏيکاريندا آهن پر جڏهن پ پ حڪومت کين گاهه نه وجهندي آهي ته پوءِ متحده قومي موومينٽ جا اڳواڻ اهو بيان ڏيندا آهن ته ”جيڪڏهن پ پ حڪومت سندن مطالبا نه مڃيا ته پوءِ هو محترمه بينظير ڀٽو جي قاتلن جا نالا پڌرا ڪندا“ اهڙي بيان اچڻ کان پوءِ پيپلزپارٽيءَ جي هوڏ جي مٿان پاڻي پئجي ويندو آهي ۽ پوءِ پهرئين ڀيري ته رحمان ملڪ کين پرچائي ويو هو متحده، حڪومت کان رسڻ کان پوءِ جڏهن ٻيو ڀيرو محترمه جي قاتلن بابت بيان ڏنو هو ته وزيراعظم نوڪرين جا صحيح ڪيل هزارين آرڊر کڻي نائين زيرو پهچي ويو هو ۽ متحده حڪومت ۾ واپس اچي ويئي هئي. پر هاڻي جڏهن رضا هارون آخري ڀيرو اهڙو بيان ڏنو هو تڏهن پيپلزپارٽي جي حڪومت جيڪا ڪراچيءَ ۾ آپريشن ڪرڻ جي لاءِ وڃي رهي هئي انهيءَ هڪدم ڪراچي ۾ دهشت گردن جي خلاف آپريشن ته بند ڪري ڇڏيو ۽ استعيفا ڏنل سنڌ جي گورنر کي پرچائي واپس پنهنجي سيٽ تي ويهاريو پر متحده کي راضي ڪرڻ ۽ محترمه جي قاتلن کي پڌرو نه ڪرڻ تي سنڌ کي انتظامي طور تي ٻه اڌ ته ضرور ڪيو ويو پر خبر نه آهي ته محترمه جا اهي ڪهڙا قاتل آهن، جن تي پردو رکڻ جي لاءِ پيپلزپارٽي هر اهو ڪم ڪرڻ جي لاءِ تيار ٿي وڃي ٿي جيڪو هر طرح سنڌ ۽ سنڌي عوام جي خلاف آهي. پر اهڙي عمل کان به نه پيو ڪيٻايو وڃي.
پيپلزپارٽيءَ کي هن وقت نه سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڪو خطرو آهي ۽ نه قومي اسيمبليءَ ۾ کيس ڪو خطرو لاڳو آهي. ق ليگ جي اچڻ کان پوءِ قومي اسيمبليءَ ۾ به پيپلزپارٽي جي حڪومت کي ڪو به لهر لوڏو نه آهي ۽ نه هن وقت نوازشريف حڪومت جي خلاف ڪا تحريڪ هلائي رهيو آهي. پيپلزپارٽي پنهنجي آزادي ۽ مرضيءَ سان حڪومت ڪري رهي آهي. حڪومت کي ٻه ڀيرا عدليه کان خطرو هو پر پاڪستان جي تاريخ ۾ عدليه جمهوري حڪومت کي طاقت بخشڻ جي لاءِ حڪومت طرفان عدليه خلاف هوڏ تي عدليه پٺتي هٽي هئي ۽ پنهنجي رويو نرم رکي جمهوريت کي ڪم ڪرڻ ڏنو هو، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته عدليه ڪنهن به طرح جمهوري حڪومت جو خاتمو نه ٿي چاهي پر پيپلزپارٽي حڪومت ڇا اهو ٻڌائڻ چاهيندي ته سندس حڪومت کي آخرڪار اها ڪهڙي مجبوري آهي، جنهن جي ڪري اها هر وقت متحده جي اڳيان بليڪ ميل ٿيندي رهي آهي. پيپلزپارٽي هاڻي به پڌرو ڪري ته انهيءَ متحده سان ڪهڙن بنيادن تي ٺاهه ڪيو آهي جو رات جي اونداهيءَ ۾ گورنر هائوس مان آرڊيننس جاري ڪري سنڌ تي وار ڪيو پيو وڃي.
پيپلزپارٽي جيڪڏهن پرويزمشرف جي ناظمي نظام جي حق ۾ ووٽ ڏنو ته پوءِ اسين سمجهون ٿا ته ايندڙ چونڊن ۾ پيپلزپارٽيءَ بجاءِ سنڌ جون اهي سڀ قومپرست ڌريون چونڊ کٽي اينديون، جيڪي سنڌ ۾ آرڊيننس تحت آيل آمريتي نظام جي خلاف تحريڪ هلائينديون.
پيپلزپارٽي اسٽيبلشمينٽ جي حڪم تي اهي سڀ ڪم ڪرڻ لاءِ آخر ڇو تيار ٿي ويئي آهي جيڪي ڪم نه ڪرڻ تان ذوالفقار علي ڀٽي ڦاهي قبول ڪئي پر اصولن تي سودي بازي نه ڪندي بينظير ڀٽو ٻه دفعا پنهنجي حڪومت وڃائي ۽ آخرڪار پنهنجي اصولن تحت جان به ڏيئي ڇڏي پر آمريت جي اڳيان نه جهڪي ثابت ڪيو ته ڪڏهن پنهنجي اصولن تي ڪا سوديبازي ڪبي.
پيپلزپارٽي وارن جو نعرو آهي ته ”جمهوريت بهترين انتقام آهي“ هن ڀيري پيپلزپارٽيءَ جمهوريت جي ذريعي ”انتقام“ ته ورتو آهي پر ٻئي ڪنهن کان نه پر پنهنجي عوام کان ئي ورتو آهي جن کين ووٽ ڏيئي اقتدار ۾ آندو آهي. اسين سمجهون ٿا ته جيڪڏهن پيپلزپارٽي پنهنجي ئي عوام کي اهڙيءَ طرح انتقام وٺڻ جو سلسلو جاري رکيو ته پوءِ اهڙو عمل پيپلزپارٽيءَ جي سياسي خودڪشي ئي هوندي.
بلاول ڀٽو جي سياست ۾ آمد کان اڳ بند ٿيندڙ دروازا
ساره زمان
توهان ڪراچي ۽ حيدرآباد کي انتظامي طور ڇو ٿا ڌار ڪريو؟ توهان ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ الڳ مڪاني سسٽم ڇو ٿا بحال ڪريو؟ توهان اهڙو فيصلو اسلام آباد مان آيل هڪ تڪراري شخص ۽ گورنر هائوس ۾ ٿيل سڄو ڏينهن ٿيل اجلاسن جي روشني ۾ سنڌ اسيمبلي جي فيصلي جو مذاق ڇو ٿا اڏايو؟ جي اهو سڀ ڪجهه ڪراچي ۾ ٿيل هڪ مهيني ۾ سوين ماڻهن جي قتلام جو نتيجو آهي ته ڪروڙين سنڌين جي انتظامي صوبي جي وحدت سان ڪيل اهو مذاق ۽ ان جا نتيجا ڪهڙا نڪرندا؟ ان جو ڪنهن سوچيو آهي؟ جي پيپلزپارٽي سنڌ جي وحدت خلاف ايترو اڳتي وڌي سگهي ٿي ته سنڌي ماڻهو جمهوريت لاءِ ڪهڙي راءِ رکن؟ جي سنڌ جي وحدت ختم ڪرڻ سان سنڌي ۽ اردو آبادين ۾ اختلاف وڌنڌا ۽ وڇوٽيون پيدا ٿي هڪ نئين تڪرار کي جنم ڏينديون ته جمهوري سرڪار جي غلط پاليسين جو نتيجو ليکبو يا اهو ڪري انهن تڪرارن کي ختم ٿيڻ جي ڪا راهه نڪري ايندي؟ اهي تمام سوال ۽ انهن سوالن مان نڪرندڙ ٻيا سوال ڪالهه واري فيصلي جو نتيجو آهن. ان سڄي عرصي ۾ سنڌي ماڻهن جي سوچ ۾ رڳو ان ئي ڏاڪي جو انتظار هيو ته سنڌي وڏيرن تي مشتمل هيءَ جمهوري سرڪار 1955ع واري ”ون يونٽ“ واري سوچ کان مختلف آهي يا پنهنجي سرڪار جي بچاءَ ۽ ڪجهه ڪيسن ۽ مقدمن کان آجپي لاءِ اهو سڀ ڪجهه ڪيو پيو وڃي. مون گذريل هفتي ڏڪي ڏڪي اهو لکيو هيو ته ”سنڌ ۾ غدارن جي فهرست رڳو ايوب کهڙي ۽ پير الاهي بخش تي ختم نه ٿي ٿئي“
پر اڄ محسوس ڪري سگهجي ٿو ته انهن جي اولاد انهن جهڙو ئي غدار ئي ٿي سگهي ٿي. آچر ڏينهن لنڊن ۾ ويٺي انهن خبرن تي غور ڪندي مون سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ بند ڪيل آهي. آچر جون سموريون اخبارون ان جون گواهه آهن، سمورا ميمبر ۽ ايم اين اي سڀ جو سڀ خاموش آهي. سڀني کي پنهنجي پنهنجي ”ٽڪيٽ“ نه ملڻ جو خطرو آهي. انهن مان هڪ به سنڌي ايم پي اي سنڌ جي ورهاست تي آواز نه ڪڍيو آهي. هڪ نئون ”اونداهو دور“ شروع ٿي رهيو آهي سنڌي ماڻهن جي سڀ کان وڏي پارٽي پنهنجي منطقي تباهي جي رستي تي گامزن آهي، سنڌ جيڪا بينظير ڀٽو کانپوءِ (ليڊر کانسواءِ) هلي رهي آهي تنهن جي قتل جي باري ۾ آهستي آهستي نوان نوان ليڪا نڪرندا پيا اچن ۽ نيون نيون ڳالهيون سامهون اچي سياسي ماحول کي وڌيڪ شڪي ۽ مڪار بنائي رهيون آهن. سيپٽمبر ۾ ايندڙ بلاول ڀٽو جي سياست ۾ پير پائڻ کان اڳ ئي سندس نقصان شروع ٿي چڪو آهي. اهي تمام وڏيون سازشون گهڻن تهن هيٺان دٻيل آهن. لنڊن ۾ ڪيترائي فلم رڳو انهن جاسوسن تي ٺهيل آهن، سوين ڪتاب انهن جي ڪارنامن تي لکيل آهن جيڪي انهن سمورن واقعن کي ستن تهن مان ٻاهر ڪڍي پيش ڪندا رهيا آهن. انهن مان هڪ تازو ”اڄ جي تاريخ“ واري ويب سائيٽ تي پيل آهي، جيئن ته سنڌ اسيمبلي جي ويب سائيٽ خاموش ڪيل آهي ۽ جمهوريت پنهنجي سمورن سازن ۽ آوازن سان رقص ڪندي سنڌ”ٻليدان“ تي چاڙهي رهي آهي، ان سڄي غداري ۾ اچو ته ڪي پهلو ”ون يونٽ“ جي اونداهي تاريخ ۽ پس منظر جا ڏسئون ۽ ان دور ۾ ڪنهن ڇا ڪيو ۽ ڪنهن سان ڇا ٿيو؟ واري داستان کي ياد ڪرڻ لاءِ مسٽر عزيز شيخ جي لکت مان مدد وٺئون. 1847ع کان 1936ع تائين سنڌ انگريزن جي دور ۾ بمبئي پرڳڻي جو حصو رهي ۽ 89 سالن کانپوءِ آزاد ٿي. 11 سالن کانپوءِ پاڪستان جو صوبو بنجي ويئي. 2 مارچ 1949 تي ملڪ فيروز خان نون ون يونٽ جو سرسري خاڪو پيش ڪيو جنهن جي ٻئي ڏينهن بيگم شهناز جهان آرا حمايت ۾ بيان جاري ڪيو. ان نتيجي ۾ حمايت ۽ مخالفت ۾ بيان بازي شروع ٿي ويئي. پنجاب حمايت ۽ سنڌ مخالفت ڪئي.
* مرڪزي سرڪار 1954ع ۾ نظام الدين کي هٽائي غلام محمد بوگره کي وزيراعظم ڪيو، بوگره جي خواهش هئي ته ”ون يونٽ“ جو اعلان سندس قلم سان ٿيڻ گهرجي. تنهن سنڌ جي چيف منسٽر محمد ايوب کهڙي کي ”پروڊا“ ايڪٽ تحت چئن سالن لاءِ نااهل ڪرائي ڇڏيو. ملڪ جي بچاءَ واري وزير ۽ فوجي سربراهه جنرل محمد ايوب خان اعلان ڪيو ته ون يونٽ ضرور ٺاهيو ويندو، کيس ڪنهن جي به مخالفت جي پرواهه ناهي. ان ڪم لاءِ خصوصي ٽاسڪ گورنر جنرل غلام محمد کي سونپيو ويو. سنڌ جي هارين، وڪيلن، شاگردن ۽ عورتن ان جي مخالفت شروع ڪئي. ڪجهه ليڊرن کانسواءِ سمورا چونڊيل عيوضي خاموش ۽ پنهنجي گهرن ۾ بند هيا.
* 1954ع جي آخر ۾ سنڌ جي وڏي وزير پيرزاده عبدالستار کي ان اسڪيم لاءِ مڃائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، تنهن انڪار ڪيو. تنهن کي پروڊا هيٺ نااهل ڪرڻ جي ڌمڪي ڏني ويئي. ان ڌمڪي ڪم اهو ڪيو جو ايوب کهڙي جڏهن ون يونٽ جي حامي ڀري ته کيس بحال ڪيو ويو. کيس مرڪزي ڪابينا ۾ کنيو ويو، ون يونٽ کانپوءِ کيس ڪرپشن جي الزام ۾ هٽايو ويو.
* 18 نومبر 1954ع سازشن جي مها پير، پير علي محمد راشدي هڪ پريس ڪانفرنس ۾“ ون يونٽ ٺاهڻ جي ڳالهه ۽ حمايت ڪئي ۽ چيو ته جيڪو به ان جي مخالفت ڪندو تنهن کي سختيءَ سان منهن ڏنو ويندو. چئن ڏينهن کانپوءِ بوگره سنڌ ۾ اچي سياستدانن سان ملاقات ڪئي. ڪنهن به بحث ڪرڻ جي اجازت نه هئي. سڀ ميمبر چُپ رهيا. شام جو هن ريڊيو پاڪستان تا خطاب ڪندي چيو ته ”ون يونٽ تي عمل ڪيو ويندو“
گورنر جنرل کي ان سلسلي ۾ سنڌ کان ڪابه پريشاني نه هئي. سڀ کان اول ”خيرپور رياست“ پاران ون يونٽ جي حمايت جو اعلان ڪيو ويو. بهاولپور به دير نه ڪئي. پنجاب ۾ ته ماحول ٺهيل هو. سرحد ۾ ٿوري بحث کانپوءِ ان جي حمايت ۾ اعلان ڪيو ويو. غلام محمد کي سنڌ اسيمبلي مان ٿوري ڳڻتي هئي. ڇو ته 22 نومبر تي بوگره پاران اعلان ڪرڻ کانپوءِ سنڌ ۾ احتجاج شروع ٿي چُڪو هو. سنڌي ماڻهن کي احساس هيو ته ون يونٽ جو مقصد ڇا آهي؟ ان جي وسيلن سان ڇا ڇا ٿيندو. ان جي پورٽ، اڻ کنيل وسيلن ، اڻ ورهايل وسيلن سان ڇا ڇا ٿيندو؟ سنڌي ادبي سنگت، هاري حقدار تحريڪ، جي ايم سيد، غلام محمد ڀرڳڙي وغيره ان جي خلاف هئا پر اسيمبلين جا اڪثر ميمبر منهن لڪائي سرڪاري حفاظت ۾ گهمندا رهيا. الوحيد، نجم الدين سريوال جي اخبار ڪاروان ، ننڍا وڏا رسالا، اخبارون بند ڪيا ويا. ايوب کهڙي سمورن سان منهن ڏيئي پئي سگهيو پر هڪ وڏي آواز غلام مصطفي ڀرڳڙي جنهن کي گرفتار ڪرڻ لاءِ وٽس ڪوبه بهانو نه هو، تنهن کي نه مڃائي سگهيو.
* آغا غلام نبي پٺاڻ کي حيدرآباد جي هوٽل مان گرفتار ڪيو ويو، سنڌ جي اسپيڪر مير غلام علي ٽالپر کي مٺي ٿاڻي تي داخل ڪيس جي بهاني گرفتار ڪري کيس اُٺ تي چاڙهي اوڏانهن موڪليو ويو.
* ايوب کهڙي سنڌ اسيمبلي جو اجلاس ڪراچي بدران حيدرآباد جي ”درٻار هال“ ۾ سڏايو. 11 آڪٽوبر 1955ع سنڌ جي تاريخ جو اونداهون ڏينهن ، سنڌ اسيمبلي اجلاس سان شروع ٿيو. ان ڏينهن تي سنڌ جي چونڊيل اسيمبلي ميمبرن پنهنجي مرضي ۽ خواهش خلاف ڪم ڪيو، سنڌ جي خودمختياري جو سودو ڪيو ۽ پنهنجي وسيلن جي مالڪي ٻين جي حوالي ڪري پاڻ 1100 ڪلوميٽر پنڌ تان حڪمراني پسند ڪئي.
* سيشن شروع ٿيو. ميمبرن کي خبر نه هئي ته ڇا ٿيندو؟ ڪنهن سان ڪهڙو ورتاءُ ڪيو ويندو؟ ڪهڙو موقف رکڻ گهرجي؟ مير غلام علي ٽالپر جيئن ئي سيشن ڪورٽ ۾ اندر موجود درٻار هال ۾ داخل ٿيڻ لاءِ پهچايو ويو ته اتي موجود پوليس جا دستا کيس کنڀي کڻي ويا. اجلاس ۾ محمد علي ڄاموٽ، مير علي احمد ٽالپر، قاضي محمد اڪبر، پير علي محمد راشدي، جمال خان لغاري، بيگم طاهره آغا ۽ ٻين ون يونٽ بل تي ڳالهايو.
* سنڌ اسيمبلي جي 110 ميمبرن مان اٺ ڄڻا يا ته غير حاضر هئا يا جيلن ۾ هئا ، چئن ڄڻن مخالفت ۽ 98 ڄڻن حمايت ۾ ووٽ ڏنو. بهاولپور، سرحد، پنجاب مڪمل حمايت ڪئي. بلوچستان ۾ اسيمبلي ئي ڪانه هئي تنهن ڪري خان آف قلات جي حمايت لازم هئي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي ون يونٽ قائم ڪيو ويو. 15 سالن کانپوءِ ملڪ جو اڌ وڃائڻ کانپوءِ فوج جي سربراهه جنرل يحييٰ خان ان ون يونٽ جي خاتمي جو اعلان ڪندي چيو هو ته ” اهو فيصلو غلط هو“ اها ڪالهوڻي ڳالهه آهي، جي ڪالاباغ ڊيم جي حمايت ۾ نثار ميمڻ جي دروازي تي ۽ ارباب رحيم جي چيف منسٽر هائوس ٻاهران ڪارا توا ٽنگي نفرت جو اظهار ڪيو ويو هيو ته سنڌي عوام اڄ ان اسڪيم جي حامي ايم پي ايز ، وزيرن، صلاحڪارن خلاف سنڌي ماڻهو ڪهڙا جذبا رکي سگهن ٿا؟
ون يونٽ جي ڏنل ان سڄي ڪارروائي کانپوءِ رڳو سال بدلائجن، نالا بدلائجن، ته سنڌ اسيمبلي جا ميمبر تاريخ ۾ پنهنجو ڪهڙو نالو لکائيندا؟ سڀاڻي اهي سمورا ڪم ٿيڻ کانپوءِ سندن سرڪار هلي وڃي ته ماڻهن کي ڇا چوندا ته ” اسان جي سرڪار غداري جي ڪري وئي يا اسان سنڌين جا سڄڻ هئاسين ان ڪري نيڪالي ڏني ويئي؟“ ايوب کهڙي کي به ته غداري کانپوءِ ايوب خان ڪڍي ڇڏيو هو. وري سنڌ جي تاريخ ۽ اليڪشني ماحول ۾ ايوب کهڙو ۽ پير علي محمد راشدي ڪٿي به نظر نه آيا هئا. ڪرسي وڏي شيءِ ناهي، سنڌ وڏي شي آهي. ڪالهه واري فيصلي کانپوءِ ، سيپٽمبر ۾ جڏهن بلاول ڀٽو سنڌ ۾ سياست ڪرڻ ايندو ته هو ان فيصلي لاءِ ڇا چوندو؟ جي سنڌ جي وحدت جو خاتمو ”مفاهمت“ جو نتيجو آهي ته اهڙي مفاهمت سنڌي ماڻهن لاءِ ڇا کڻي آئي آهي؟.
سنڌ جو انتظامي ورهاڱو ۽ تاريخ جي آخري للڪار
اعجاز منگي
هندستان جي پراڻي پستڪ ”مهاڀارت“ ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن ڪوروئن ۽ پانڊوئن جون فوجون ڪروکيتر ۾ وڃڻ جون تياريون ڪري رهيون هيون تڏهن اندر جو انڌيرو دور ڪرڻ جي لاءِ گنگا پتر ڀيشم پنهنجي ڪمري ۾ ڏيئا ٻاري رهيو هو. ان سمي انگ راج ڪرڻ اوچتو هن وٽ وٽ لڙي آيو ۽ پنهنجي آمد جي حوالي سان کيس چوڻ لڳو ”اوهان کي منهنجي اچڻ تي حيرت ته محسوس ٿي هوندي!“ انهن لفظن جي موٽ ۾ زهر جهڙي مرڪ سان ڪرڻ جي کيڪار ڪندي ڀيشم کيس چيو ته ”منهنجا پٽ! مون پنهنجي وڏي ڄمار ۾ اهڙا اهڙا لقاءَ ڏٺا آهن جو هاڻي مون حيران ٿيڻ ڇڏي ڏنو آهي. ان ڪري منهنجي حيرت کي ڇڏي ڏي ۽ منهنجي ڀرسان ويهي پنهنجي اچڻ جو مقصد بيان ڪر“
جڏهن ته سنڌ جي ماڻهن جي عمريون ڀيشم جيتريون جهونيون به ناهن، پر پوءِ به اقتداري سياست انهن جي اکين ۽ ڪنن سان اهڙا ڪلور ڪيا جو هو ننڍي وهيءَ ۾ انهن حيران ٿيڻ ڇڏي ڏنو آهي. هو جيڪي مرزا غالب جهڙا مئه خوار به ناهن جو بوتل پوري ڪرڻ پوءِ دهليءَ جي آڌي رات ۾ ٽم ٽم ڪندڙ ڏيئڙن طرف ڏسندي اهو شعر جهونگارڻ جي عياشي افورڊ ڪري سگهن ته:
”بازيچه اطفال هي دنيا ميري آگي
هوتا هي شب و روز تماشا ميري آگي“
ڇو ته هي ٻاراڻي راند ناهي. هيءَ اها بدبخت سياست آهي، جيڪا تخت ۽ تاج لاءِ تاريخ کي تاراج ڪري ڇڏيندي آهي. اها سياست جنهن سنڌ کي سدائين سور ڏنا آهن. اها اقتداري سياست جيڪا هڪ تلوار آهي ۽ جنهن تلوار سان سنڌ هميشه ڪسندي رهي آهي. اها اقتداري سياست ئي آهي جنهن جي ڪري سنڌ تاريخ جي سفر ۾ سسندي رهي آهي. اها سنڌ جنهن جون سرحدون ڪڏهن ڪشميرتائين ڦهليل هيون. ان ڪري ڪوهه مريءَ ۾ جنم وٺندڙ اعتزاز احسن جيل ۾ رهندي ”انڊس ساگا“ نالي جيڪو ڪتاب لکيو هو، تنهن ۾ هن ان ڳالهه جو اعتراف ڪيو هو ته ”هي ملڪ جنهن کي اڄ اسان پاڪستان ٿا چئون، اهو اصل ۾ سنڌ هو“ اها سنڌ جنهن جي سمنڊ جو ڪنارو ايران تائين ڇلندو هو ۽ جنهن جون صحرائن ۾ راجستان جي ريت به شامل هئي. اڃان ڪالهه جي ڳالهه آهي ته سنڌ جي گاديءَ وارو شهر ملتان هو ۽ اڄ دودي جي مزار جي ڪتبي جهڙي ننڍڙي نقشي واري سنڌ تي به وڌيڪ ورڇ جو ليڪو پاتو ويو آهي ۽ اهڙي خبر سبب نه ڄاڻ ڪيترن اکين جا بند ٽٽا هوندا! اهي ئي ڏينهن هئا، جڏهن گذريل سال سنڌ تاريخ جي مها ٻوڏ ۾ غريب ڪٽنب جي ڪکن وانگر تري رهي هئي ۽ هن ڀيري اها تاريخ جي خطرناڪ طوفان جي ور چڙهي وئي آهي. ان سيلاب سنڌ جي اڃايل ڌرتيءَ جو ڪجهه به نه بگاڙيو پر هي طوفان سنڌ جو ڪهڙو حشر ڪندو؟ اسان ان سوال جو ڪوئي تڪڙو جواب ڏيڻ جي پوزيشن ۾ ناهيون. پر ان حقيقت کان ڪير انڪار ڪندو ته سياسي ميدان ۾ هو اسان کي مات ڏئي ويا آهن. اسان کي پنهنجي شڪست جو اعتراف ڪرڻ گهرجي. هو گذريل ٻاويهن سالن کان وٺي انهيءَ مقصد سان لڳا پيا هئا ۽ نيٺ انهن جي ڪوششن وڃي هڻي هنڌ ڪيو. انهن اهو ئي چاهيو پئي ته پهرين مرحلي تي هو سنڌ کي انتظامي سطح تي الڳ ڪن ۽ جڏهن هڪ ڀيرو سنڌ جو انتظام الڳ ٿي ويو ته پوءِ باقي علحدگيءَ جو پنڌ گهڻو پري ته نه هوندو. هونءَ به هر ڪاريگر ڪائي شيءَ ڪٽڻ کان اڳ هڪ ليڪو يا هڪ سنڌو ٺاهيندو آهي. انهن الڳ انتظام جي نالي ۾ سنڌ جي وجود ورهائڻ جي ابتدا ڪري ڇڏي آهي. ۽ اهو هڪ اهڙو اگهاڙو سچ آهي، جنهن مٿان ڪن به لفظن جا لٽا نه ٿا وجهي سگهجن.
هي ڪمشنري نظام….هي بلدياتي سسٽم….لفظ آهن. محض لفظ! اهڙا لفظ جن جي ڪا به حقيقت ناهي. اصل ڳالهه سنڌ جي ورڇ آهي، جيڪا انهن ڪري ڇڏي. ڇو ته جيڪڏهن نون صوبن جي حوالي سان نواز ليگ جو اهو موقف سامهون رکيو وڃي، جنهن ۾ هن چيو آهي ته ”نوان صوبا لساني ۽ نسلي بنيادن تي نه پر انتظامي بنيادن تي ٺاهيا وڃن“ ته اوهان کي سنڌ ۾ ٻن انتظامي سرشتن جو نوٽيفڪيشن اصل ۾ ٻن صوبن جو نوٽيفڪيشن نظر ايندو. ۽ اهو آهي به ائين!
ڇا ان کان وڏو ڪو الميو ٿي سگهي ٿو ته حڪمرانن اڃان ”سرائيڪي صوبي“ جي ڳالهه ڪئي آهي. پنجاب ته اڃان تائين ڪنهن به اهڙي آزمائش مان گذريو ئي ناهي ۽ سنڌ جي مقدس ڌرتيءَ تي ”اردو صوبي“ جي عملي سازش جو آغاز ٿي چڪو آهي. ان ڪري اهو نه سمجهڻ گهرجي ته هي ڪو انتظامي معاملو آهي. انتظامي معاملي جي مياڻ ۾ هي ”اردو صوبي“ جي تلوار آهي ۽ جيڪڏهن سنڌ دوست سوچ اڳتي وڌي عملي طور تي ان جو دفاع نه ڪيو ته پوءِ انتظامي سنڌو هڪ الڳ صوبي جي سرحد ۾ تبديل ٿي ويندو.
ڇا اسان وساري سگهون ٿا، نوي جي ڏهاڪي ۾ سنڌ جي سياسي افق تي اڀري آيل اهو نعرو، جيڪو انهن پنهنجي گلي جي پوري زور سان هنيو هو. اهو نعرو جنهن ۾ انهن چيو هو ته
”سندهه مين هوگا ڪيسي گذارا؟
آدها تمهارا………….آدها همارا“
۽ ان جي موٽ ۾ ان وقت جي سرڪار اهو جواب ڏنو هو ته
”سارا تمهارا…………سارا همارا“
اسان جا سٻاجها ذهن انهن کي سخاوت سان سڀ ڪجهه آفر ڪندا رهيا، پر ”مندي ڏيرن من ۾“ واري مخلوق جا مقصد اهي ئي هئا ته انهن کي الڳ انتظامي سرشتو کپندو هو. اهو الڳ انتظامي سرشتو انهن کي ملي ويو آهي. ڇا هاڻي انتظامي سطح تي سنڌ ”آدها تمهارا……آدها همارا“ جو مظهر بڻيل ناهي!!؟
هاڻي ڀل هو هزارين سياسي مرليون وڄائن ۽ لک ڀيرا شاهه لطيف جا بيت ٻڌائن پر انهن سنڌ جي وجود کي ورهائڻ وارو ليڪو ڪڍي ڇڏيو آهي. هاڻي سڀني جي آڏو اها حقيقت پڌري ٿي پئي آهي ته ڪراچيءَ ۾ جاري خوني ميلي جا ڪهڙا سبب هئا؟ انهن کي هر قيمت تي موجوده دور ۾انتظامي طور سنڌ جي ورڇ ڪرائڻي هئي ۽ انهن ڪرائي ڇڏي.
اها سنڌ جنهن کي هڪ ”بيوس وينگس“ جي علامت ۾ پيش ڪندي اياز لکيو هو ته:
”هاءِ نماڻي روز وڪاڻي وينگس وچ بازار
الو ميان وينگس وچ بازار“
ان وائيءَ جي آخري سٽ ڪيتري نه قهر ڀري هئي ته:
”ڪنهن تي ڄاتو وقت ڪندو هيئن
لوليءَ تي للڪار!“
۽ صرف ڪجهه ڏينهن اڳ اياز جي فڪري استاد محمد ابراهيم جوئي نه معلوم ڪهڙي ڪشف سبب پنهنجن ٻڍڙن هٿن سان قلم کي ”برهم استر“ وانگر هلائيندي ”سنڌ آجپي لاءِ واجهائي رهي آهي“ جي عنوان سان هڪ شاهڪار مضمون لکيو. موجوده صورتحال جي حوالي سان مان ان مضمون جون ٻه مختصر پيرائون پيش ڪري رهيو آهيان. هڪ پيرا ۾ محمد ابراهيم لکي ٿو ته ” هيءَ سڄي ”مهرباني“ پيپلز پارٽيءَ جي آهي، جنهن پنهنجن اقتداري مفادن لاءِ ايم ڪيو ايم سان شروع ۾ ٺاهه ڪيو ۽ پوءِ اختلاف رکيو ۽ نتيجي ۾ ايم ڪيو ايم جي اصليت ظاهر ٿي پئي آهي.لساني ڌر جي خواهش ۽ ڪوشش رهندي پئي آئي آهي ته اها ڪن خاص عالمي سگهارين ڌرين ۽ پڻ ملڪ جي سگهارن حقلن سان ڳٺجوڙ وسيلي، ڪنهن طرح ڪراچيءَ کي (گهٽ ۾ گهٽ) الڳ صوبي جي حيثيت ڏياري“
۽ ٻي پيرا ۾”سنڌ بچايو ننڍو کنڊ بچايو“ جو مصنف لکي ٿو ته:
” جيڪڏهن مشهور تاريخدان ٽوائن بي جي يارنهن جُلدن تي ڪتاب ”اي اسٽڊي آف هسٽري“ جو تت ڪڍجي ته اهو ٻن لفظن ۾ ئي ظاهر ٿيندو، يعني هڪ للڪار (Challenge) ۽ ٻيو موٽ (Response). هيءَ ڳالهه سمجهڻ جوڳي آهي ته هر ڪنهن شيءِ جي هيئت يا ڍانچي Organism جي جٽاءَ ۽ برقراريءَ جو دارومدارُ انهيءَ تي آهي ته اهو پاڻ کي سامهون پيل ”للڪار“ کي ڪهڙيءَ ريت ۽ ڪهڙيءَ سطح جي ”موٽ“ ڏئي ٿو. جيڪڏهن ”موٽ“ ڀرپور آهي ته مختلف هيئتون ۽ ڍانچا برقرار رهن ٿا، جي ”موٽ“ نامناسب آهي ته ”للڪار“ انهن کي ڳڙڪائي وڃي ٿي ۽ نتيجي ۾ اهي لرزجي ۽ لهسجي ختم ٿي وڃن ٿا. اهو معاملو جيتامڙن توڙي اجگر جانورن، هاٿين توڙي شهنشاهن ۽ ملوڪيتن سان لاڳو آهي.
تازو ئي سنڌ ورهائڻ جي نئين ’للڪار‘ اسان جي سامهون اچي پئي آهي. هاڻي اها اسان جي ذميواري آهي ته انهيءَ ”للڪار“ کي اُن سطح جي موٽ ڏيون، جنهن سطح جي اها ”للڪار“ آهي. اها ڳالهه مٿي بيان ٿي چڪي آهي ته سڀني شين جي زنده ۽ برقرار رهڻ جو دارومدار اِنهيءَ تي هوندو آهي ته انهن سامهون پيل ”للڪارن“ کي مناسب ”موٽ“ ڏجي. ٻيءَ صورت ۾، شين جي سدائينءَ لاءِ ختم ٿيڻ جا امڪان وڌيڪ چٽا ٿي بيهندا آهن“ هن وقت سنڌ وجود ۽ عدم وجود، هستيءَ ۽ نيستيءَ، فنا ۽ بقا، هجڻ يا نه هجڻ جي سرحد تي بيٺي آهي. انتظامي ورڇ جي نالي ۾ ان جي وجود جي ورهاڱي جو پهريون مرحلو پورو ڪيو ويو آهي. هاڻي ڏسجي ته سنڌ جا سرويچ ان للڪار کي ڪهڙي موٽ ڏين ٿا؟
اهڙي صورتحال ۾ به هو پنهنجي موبائيلن تان صرف مذمتي ايس ايم ايس ڪرڻ تائين محدود رهن ٿا يا عمل جي ميدان ۾ ائين لهن ٿا، جيئن ڪيئي صديون اڳ سنڌ جي هڪ چارڻ لکيو هو ته:
”علاءُ الدين ات آئيو، جت آلا ڪاٺ ٻرن“
اسان کي اها ڳالهه ذهن ۾ چٽي طرح سان رکڻ گهرجي ته هو جن جي آڏو ڪا للڪار به نه هئي پر پوءِ به انهن سنڌ جي وجود کي انتظامي طور تي ورهائي ڇڏڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي آهي ۽ اسان مٿان جڏهن وقت جي سڀ کان وڏي ۽ تاريخ جي آخري للڪار ڪڙڪي پئي آهي ته اسان اڃان به احتياط جو دامن پڪڙيون ٿا يا سڀ سانگا لاهي سنڌ بچائڻ لاءِ اڳتي وڌون ٿا. فيصلو اسان کي ڪرڻو آهي. وقت ته تاريخ جي بالڪونيءَ تي بيٺل تاڙي باز تماشائي آهي!
سنڌ جي وجود تي وار
جاويد بوزدار
نيٺ اهو ئي ٿيو جنهن جو ڊپ هو، مفاهمت جي نالي تي پيپلزپارٽيءَ سنڌ کي پنهنجي اقتدار خاطر قربان ڪري ڇڏيو ۽ باقي بچيل ڏيڍ سال تائين اقتدار جا مزا ماڻڻ لاءِ سنڌ کي انتظامي طور ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو آهي، اي اين پي سنڌ جي ترجمان جو اهو چوڻ درست آهي ته سنڌ کي لساني طور ورهائي ٻه ڀاڱا ڪيو ويو آهي. ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ڪمشنري نظام نه هوندو ۽ اتي پرويز مشرف جي دور جون ضلعي حڪومتون هونديون، باقي سڄي سنڌ ۾ ڪمشنري نظام هوندو. اهڙا ٻه نوٽيفڪيشن به جاري ڪيا ويا آهن. جن مان هڪ ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد کي ڪمشنري کان آجو قرار ڏنو ويو آهي. جڏهن ته ٻئي نوٽيفڪيشن ۾ سنڌ لينڊ روينيو ايڪٽ ۾ ترميم ڪري ڪراچي جا ڪجهه هفتا اڳ بحال ڪيل 5 ضلعا اوڀر، اولهه، ڏکڻ، سينٽرل ۽ ملير ختم ڪري هڪ شهري ضلعي حڪومت بحال ڪئي وئي آهي. جڏهن ته حيدرآباد ضلعي کي ٽوڙي ختم ڪيل ٽندو محمد خان، ٽنڊوالهيار ۽ مٽياري ضلعا بحال ڪيا ويا آهن. اڄ هر اهو شخص رنو آهي جنهن کي ان سڄي معاملي جي سمجهه آهي. جيڪو ڪم پرويز مشرف، شوڪت عزيز، ظفرالله جمالي، چوڌري شجاعت حسين، پاڪستان جي اسٽيبلشمينٽ نه ڪري سگهيا، اهو ڪم ڀٽي جي وارثيءَ جي دعويدار حڪمرانن ڪري ڏيکاريو آهي. ان ڀٽي جا وارث جنهن جو قرض لاهيندي لاهيندي سنڌي قوم هن حالت کي پهتي آهي جو اسان کان شهر کسجي ويا آهن. سنڌ جو نظام ان مخلوق جهڙو ٿي ويو آهي جنهن جو ڌڙ ته انسانن جهڙو هوندو آهي پر ان جو مٿي کان سيني تائين وارو حصو جانور جو آهي.
گذريل 30 سالن کان ڪراچي ۽ حيدرآباد شهر ۾ لساني تنظيم کي ڇيڪ ڇڏيو ويو آهي. ان کي هٿيار فراهم ڪيا ويا، هنن زيور، فرج ۽ ٽيٽيلي وزن وڪڻي هٿيار خريد ڪرڻ جي پنهنجي ماڻهن کي ترغيب ڏني ۽ پوءِ هر شخص هٿيار خريد به ڪيا. 80ع ۽ 90ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي هٿيار استعمال ڪري پهرين پٺاڻن، پوءِ پنجابين ۽ آخر ۾ سنڌين ۽ بلوچن جو رت وهايو ويو. ايترو ته رت وهيو جو شهرن جا روڊ رستا رت ۾ ڳاڙها ٿي ويا. پر جڏهن به حڪومتن رتوڇاڻ روڪڻ جي ڪوشش ڪئي ته فوج سڌي مداخلت ڪندي اهڙيون ڪوششون ناڪام بنايون، حيدرآباد جي پڪي قلعي وارو آپريشن ان جو ثبوت آهي. ائين سول حڪومتون ختم ڪيون ويون ۽ قاتلن کي شهه ڏني وئي. جڏهن لسانيت جو پرچارڪ ڪراچي ڇڏي ٻاهر وڃي آباد ٿيو ته گريٽ گيم شروع ٿي ۽ عالمي طاقتن به مداخلت ڪري سازشن ۾ سندن ساٿ ڏنو. انهن جي طاقتن جي سوچ جو محور سنڌ کي ٻه اڌ ڪري ڌار صوبو ۽ آخرڪار ڌار ملڪ حاصل ڪرڻ هو، جنهن لاءِ کين عالمي اسٽيبلشمينٽ جي ڀرپور حمايت حاصل رهي. جناح پور جا نقشا ٺهڻ ۽ منصوبو بي نقاب ٿيڻ خالي شوشو نه هو، واقعي اهو منصوبو جوڙيو به ويو هو جيڪو بي نقاب ٿيو ته ان تي عمل نه ٿي سگهيو. لسانيت جي علمبردارن هڪ طرف ته ان کان بيزاري ۽ لاتعلقيءَ جو اظهار ڪيو پر پردي پويان ان تي ڪم جاري رکيو ۽ هاڻ هو ان پوزيشن ۾ اچي ويا آهن جو ان منصوبي تي عمل به ڪري ڏيکاريو اٿن. جناح پور منصوبي ۾ ڪراچي، حيدرآباد، ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو ضلعا شامل هئا. اقتدار جي بکين موجوده حڪمرانن کان ڪراچي ۽ حيدرآباد کي انتظامي طور باقي سنڌ کان ڌار ڪرائي چڪا آهن. ڌاٻيجي ۽ گهاري تائين جا علائقا عملي طور ڪراچي جو حصو آهن، ميرپورخاص شهر به لسانيت حوالي آهي. جڏهن ته ڪراچي حيدرآباد سپر هاءِ وي به سڄو ”الاٽ“ ٿي چڪو آهي. لساني ٽولا پنهنجي سياست ۾ ڪامياب ٿي ويا آهن پر پيپلن کي کڙڪ به پئجي نه سگهي آهي ته انهن سان ڇا ٿي ويو آهي. سندن منهن تي سندن ئي هٿان ڪاراڻ ملي وئي آهي ۽ هو اهي ان تي به هنيو ڇيون هڻي رهيا آهن.
الائي ڇو مون سميت سڀ سنڌي پاڻ ئي اهو سمجهي ويٺا آهن ته پيپلزپارٽي سنڌ جي مفادن جو سودو ڪڏهن به نه ڪندي، جڏهن ته ماضيءَ جو ريڪارڊ سدائين اسان جي ان خوش يا غلط فهمي جي ابتڙ رهيو آهي. اسان سدائين مسلم ليگ جي مختلف ڌڙن تي شڪ ڪندا رهيا آهيون پر پيپلن کي هميشه هر شڪ شبهي کان مٿانهون سمجهيو آهي. ماضيءَ کي ڇڏيون به کڻي ته به گذريل ٽن سالن کان فقط هڪ ئي ڳالهه سامهون آئي آهي ته ڪراچي ۾ سنڌين جي مارجڻ جو معاملو هجي، زمينن تي قبضن جو اشو هجي يا هاڻ سنڌ کي ورهائڻ وارو ڪم، پيپلزپارٽي انهن ۾ هميشه سنڌ مخالف ڪردار ئي ادا ڪيو آهي. مفاهمت جي ”چيمپيئن“ سنڌ لاءِ وائسراءِ مقرر ڪيا آهن. جڏهن ته ڪراچي ۾ رت جي هولي کيڏي ويندي آهي ۽ سنڌين کان حياتيون کسيون وڃن ٿيون ۽ اهو انگ جڏهن ٽري فگرز (سو کان وڌيڪ) ۾ داخل ٿيندو آهي ته ”چيمپيئن“ صاحب، وائسراءِ سنڌ رحمان ملڪ کي اماڻيندو آهي، جيڪو ملاقاتون ڪندو آهي ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ ماڻهو مارجڻ وارو سلسلو رڪجي ويندو آهي. شهر جي طاقتور ڌرين سان ملڻ، معاملا طئي ڪرڻ ۽ طئي ٿيل معاملن تي عمل ڪرڻ جا سڀ ”اشوز“ وائسراءِ صاحب طئي ڪندو آهي. سنڌ حڪومت ۽ پ پ سنڌ جي قيادت ڪنهن قوال جي ”هم نوا“ /ڏسو صفحو 7
جيان ٺلهيون تاڙيون وڄائڻ ۽ ڪنڌ ڌوئڻ ۾ پوري هوندي آهي. مجال آهي جو ڪو ماڻهوا ن سر ۽ تال کان هٽي ڪري ڪو ”شعر“ چئي وجهي، ائين ڪندڙ کي چيمپيئن صاحب جي گڏجاڻيءَ ۾ ساٿي وزيرن سامهون، جن ۾ پ پ جي ئي عورت وزيرن جو به انگ موجود هوندو آهي، ڪچيون گاريون ٻڌڻيون پونديون آهن ۽ کاتو يا وزارت وڃڻ جو خوف ڌار هوندو اٿس ته اهو ڊپ به ته ٿي سگهي ٿو مخالفت ڪرڻ تي هو زمين مٿان گهمندي گهمندي زمين اندر نه هليو وڃي، هتي ڪنهن کي تحفظ مليل آهي جو کيس بچايو ويندو.
هن ڀيري شايد پراڻي وئسراءِ صاحب جي خدمت ”اڳين ڌر“ کي قبول نه پئي جو بابر اعواڻ کي وائسراءِ بڻائي اماڻيو ويو. هن گورنر صاحب سان اسلام آباد ۾ سڀ ڪجهه طئي ڪيو. ڪراچي اچي به معاملا اڪلايا آخر ۾ سنڌ حڪومت کي رڳو اطلاع ڏنو ويو، جنهن تي ڪجهه ماڻهن کي مٺيان لڳي ته بابر اعواڻ ۽ گورنر صاحب ”چيمپيئن صاحب“ کي ٻڌايو، جنهن جي مداخلت تي سڀ ڪجهه ٺيڪ ٿي ويو ۽ سنڌ جي وجود تي پيپلن مفاهمت جا وار ڪري انتظامي طور ٻه اڌ ڪري ڪراچي ۽ حيدرآباد ڀائي لوگن حوالي ڪيا آهن.ا ن جي موٽ ۾ کين ڪراچيءَ ۾ امن ڪري باقي ڏيڍ سال پورو ڪرڻ جي خاطري ڪرائي وئي آهي. پر يقين نه آهي ته ان خاطريءَ تي ڪو عمل به ٿيندو، ڇاڪاڻ ته ڀائي وارن جي منصوبي ۾ ڪراچيءَ ۾ امن جي ڳالهه شامل ئي نه آهي. (مفاهمت تحت هزارين نوڪريون ته اڳ ۾ ئي ڏنيون ويون آهن). پر ان جي ابتڙ نظر اهو اچي رهيو آهي ته هاڻي ته رتوڇاڻ ۾ اڃا به اضافو ٿيندو ۽ هن ڀيري نشانو انهن سنڌين، بلوچن ۽ پٺاڻن کي بڻايو ويندو جيڪي ڌار صوبي جي راهه ۾ رنڊڪ آهن.
هاڻ وڌيڪ لاش سنڌ جي ڳوٺن ۽ بلوچستان ويندا ۽ هر طرف روڄ راڙو مچي ويندو. ان جي ڀيٽ ۾ انتقامي ڪاررواين جو جواز بڻائي ٻهراڙين مان لساني ڪارڪنن کي شهرن ۾ گهرائي آباد ڪيو ويندو ۽ کين گهر ۽ پلاٽ ڏئي ووٽ بئنڪ اڃا به وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي.
هي سنڌ ۾ آندل اڌ هرڻ ۽ اڌ سوئر جهڙو نظام سازش آهي. جيڪڏهن اهو نظام ايترو ئي سٺو آهي ته پوءِ سنڌ کي ٻن نظامن ۾ ورهائڻ بدران سڄي سنڌ ۾ اهو نظام ڇو لاڳو ناهي ڪيو ويو. هي سنڌ، سنڌي قوم، قوم پرستن ۽ پ پ سنڌ جي ڪارڪنن اڳواڻن، اسيمبلي ميمبرن ۽ وزيرن لاءِ امتحان جو وقت آهي ته اهي هن سازش کي ڪيئن ٿا ناڪام بڻائين. سنڌي قوم ۽ قوم پرست ته ان جو ردعمل به ڏيندا پر اصل ڪم پ پ ڪارڪنن ۽ همدردن کي ڪرڻو آهي ته اهي پارٽي قيادت تي دٻاءُ وجهي يا ته فيصلو واپس ڪرائين، يا سڄي سنڌ ۾ هڪ جهڙو نظام لاڳو ڪرائين پر جيڪڏهن هو ائين ڪرڻ ۾ ناڪام ٿا وڃن ته پوءِ سڀ جا سڀ ڪارڪن ۽ همدرد اعلانيه پ پ سان ناتو ختم ڪري، سنڌ جو ساٿ ڏين. هاڻ وڏو امتحان پ پ جي سنڌ مان چونڊيل سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ سنڌ اسيمبلي ميمبرن لاءِ آهي. سنڌ جي ايم پي ايز ڪمشنري نظام جو قانون منظور ڪندي هنبو ڇيون هنيون هيون ته هنن سنڌ جي ڳچيءَ مان نوڙ ڪڍي ڇڏيو آهي پر هاڻ جڏهن سندن ئي پارٽي سنڌ کي ورهائي چڪي آهي ته ڏسون ته هو ڇا ٿا ڪن. هنن مان سٺي ڪم جي اميد ته ڪانهي پوءِ به انتظار ڪري ٿا ڏسون ته ڪراچي صوبي جي ڳالهه ڪرڻ تي شهباز شريف تي سخت تنقيد ڪندڙ شرجيل انعام ميمڻ، سسئي پليجو، شازيه مري، اياز سومرو، پير مظهرالحق، ذوالفقار مرزا، رفيق انجنيئر، نديم ڀٽو، مظفر شجراع، انور مهر، راءِ ناز بوزدار، منظور وساڻ، قائم علي شاهه، شهلا رضا ۽ ڪالاباغ ڊيم جي شوشي تي زمين آسمان هڪ ڪندڙ گل محمد جکراڻي، مولابخش چانڊيو، نواب يوسف ٽالپر ۽ ٻيا اڳواڻ هاڻ ڇا ٿا ڪن. خطرو ته اهو ئي آهي ته سنڌ اسيمبليءَ جا ميمبر پنهنجي سنڌ کي ورهائڻ واري قانون جي پاڻ ئي منظوري ڏئي سنڌ لاءِ هميشه لاءِ چنيسر ۽ نائون مل بڻجي ويندا. ڇو ته ائين ڪرڻ جو حڪم کين ”چيمپيئن صاحب“ ڏيندو ۽ هو ان حڪم کان منهن موڙي تاريخ ۾ امر ٿيڻ بدران ڏيڍ سال جي حڪمراني دور ۾ ڪجهه ٽڪا ميڙڻ کي ترجيح ڏئي هميشه لاءِ غدار ۽ ويڪائو طور نالو لکرائي ويندا. کين يا رکڻ گهرجي ته اڄ هو جڏهن سنڌ ماءُ کي ڳڀا ڪرڻ واري منصوبي ۾ شامل ٿي ويا.
مليل پيغام هن سڄي سنڌ ورهائڻ واري عمل ۾ وفاقي نمائندو بابر اعواڻ ملوث رهيو ۽ کيس سڀ فيصلا ڪرڻ جو اختيار ”مفاهمت جي چيمپيئن“ ڏنو هو. سنڌ جي پارٽي قيادت نظر به نه آئي، اڳ ۾ پ پ سدائين دانهون ڪندي آئي آهي ته سنڌ جا فيصلا اسلام آباد ۾ ڪيا پيا وڃن جيڪو ظلم آهي پر هن ڀيري پ پ پاڻ اسلام آباد ۾ فيصلا ڪيا آهن ۽ ٿيل فيصلن ۾ ڪو سنڌي به موجود نه هو ته پوءِ ڏسون ته هاڻ هو ڪهڙو جواب ڏيندا. هن سڄي عمل ۾ ڪجهه پيغام ڏنا ويا آهن.
سنڌ ڌرتي کي اهو پيغام ڏنو ويو آهي ته تون رڳوا سان لاءِ اقتدار حاصل ڪرڻ ۽ ان کي برقرار رکڻ لاءِ قربان ٿيندڙ جانورن جيان آهين. اسان وٽ تولاءِ ڪا به اهميت نه آهي. اقتدار جي لاءِ ته اسان توکي 20 ٽڪر به ڪري سگهون ٿا. ان لاءِ توکي ٻڙڪ به ٻاهر ڪڍڻ جو اختيار نه آهي. سنڌ واسين لاءِ اهو پيغام آهي ته اڙي جاهلو توهان کي پڇي ڪير ٿو، توهان ته رڳو آهيو ئي ووٽ ڏيڻ جي مشين سو توهان ووٽ ڏيو، ان جي بدلي ۾ اسان توهان کي سنڌ جي شاهوڪار هجڻ باوجود بکون ڏينداسين. توهان وٽ ڪوئلو آهي ته ڇا ٿيو بجلي پيدا ڪرڻ نه ڏينداسين ته جيئن توهان اوندهه ۾ ئي زندگي گذاريو هونئن به توهان مرو يا جيئو اسان کي ڪهڙو فرق پوندو. ووٽ ته توهان ايندڙ ڀيري به اسان کي ئي ڏيندئو.
ڌرتي دشمن لاءِ پيغام آهي ته توهان اسان جي سر جا سائين آهيو، رڳو اقتدار اسان کي ڏيو باقي توهان جيڪو ڪجهه به چوندئو اهو توهان جي حوالي ڪنداسين پوءِ اهي ننگ هجن يا دنگ، هجن ۽ پ پ جي ڪارڪنن ۽ اڳواڻن، اسيمبلين ميمبرن لاءِ اهو پيغام آهي ته توهان به ڪرپشن ڪريو، نوڪريون وڪڻو، ڌرتي جو سودو ڪيو جيڪو وڻيو سو ڪريو پر اسان کان سوال ۽ ڪنهن به معاملي تي پڇاڻو يا بحث نه ڪريو. توهان جي اوقات اها ئي آهي ته اسان جيڪو چئون ان تي عمل ڪريو ۽ جيڪو قانون چئون اکيون پوري انڌا، ٻوڙا ۽ گونگا بڻجي اهو منظور ڪرايو ڇو ته گڏهه جو ڪم بار ڍوئڻ آهي بحث ۽ سوال ڪرڻ نه.
javedbozdar@yahoo.com
facebook..com/javedbozdar
سنڌ جي لڙڪن کي سمجهڻ جي ضرورت
اقبال ملاح
سوويت انقلاب تي لکيل ڪتاب ”دنيا ڪو جنجهوڙ ديني والي دس دن“ اسان اسٽڊي سرڪل ۾ پڙهندا هئاسين، صحافي جان ريڊ جو اهو ڪتاب سوويت انقلاب جي ابتدائي ڏهن ڏينهن وارين جنگي حالتن تي لکيل آهي. ڪتاب پڙهڻ سان چڱي ريت اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته ڪنهن به سياسي اٿل پٿل ۾ ڏينهن ڪيترا اهم هوندا آهن ۽ جان ريڊ جي ان ڪتاب ۾ تبديليءَ جا سبب، انقلابي جدوجهد، اٿل پٿل ۽ ان وقت جي حالتن وارا اهي سمورا واقعا ۽ حادثا هڪ آئيني جيان نظر اچن ٿا، مون هتي ان ڪتاب جو ان ڪري ذڪر ڪيو آهي ته انقلابي تحريڪون هجن يا قومن جي تقديرن جا فيصلا ٿيڻا هجن، انهن ۾ ڏينهن، حالتن ۽ واقعن جي تمام گهڻي اهميت هجي ٿي، ڪڏهن ڪڏهن حالتون جمود جو شڪار هونديون آهن ۽ بنيادي تضاد ڪنهن سياسي ڌنڌ هيٺان لڪي ويندا آهن، پر جڏهن حالتن جا سياسي بادل هٽندا آهن ته سڀ ڪجهه صفا چٽو ۽ صاف ٿي منظر تي موجود نظر ايندو آهي، اڄ جي سياسي حالتن ۾ جان ريڊ جهڙو ليکڪ ان ڪري ياد اچي ٿو ته جيڪڏهن 1947ع ۾ برصغير جي ورهاڱي وقت ان وقت جي حالتن تي ڪو تاريخي ڪتاب موجود هجي ها ته اڄ سنڌ کي ڪو نسل پرست سياستدان طعنا ۽ مهڻا نه ڏئي ها. برصغير جي ورهاڱي تي ڪتاب ضرور آهن، ڪجهه تصويرون به نظر هيٺان گذرن ٿيون، پر سنڌ جي پسمنظر ۾ تصويرن، واقعن ۽ حادثن تي مشتمل اهڙو ڪتاب نه ٿو ملي، جنهن ۾ ذڪر ٿيل هجي ته 1947ع کان لڏپلاڻ جي آخري ڏينهن تائين ڌرتي ڌڻين ”مهاجر ڀائرن“ جي دل سان ڪيئن مهمان نوازي ۽ آجيان ڪئي هئي ۽ ان وقت جا ”مهاجر ڀائر“ ڪهڙين حالتن، ڪهڙن ڪپڙن ۽ ڪهڙي ڪلچر سان سنڌ جي سرزمين تي اچي پهتا هئا ۽ جي اهو ڪتاب موجود هجي ها، سنڌ جي تدريس ۾ به شامل ٿئي ها ۽ پهرين ڏينهن کان وٺي ”مهاجر ڀائر“ جن کي اسين هاڻ اردو ڳالهائيندڙ ڀائر سمجهون ٿا، پڙهندا اچن ها ته شايد هو ڌرتي ڌڻين سان اکيون ڳاڙهيون ڪري ڳالهائڻ بجاءِ کين پنهنجو دل سان ڀاءُ سمجهن ها ۽ ائين اسان جي وطن تي مالڪي جي دعويٰ نه ڪن ها. ماضيءَ جا تاريخي ورق ڀلي منظر تي نه اچن، پر هاڻ ميڊيا ايترو ته اڳتي وڌي وئي آهي جو ڪوبه واقعو ڪنهن کان لڪائي نه ٿو سگهجي. اڄ آءٌ گذريل 7 ڏينهن دوران ٿيل ڪن سياسي حالتن ۽ ڌرتي ڌڻين خلاف ٿيندڙ مهربانين جو ذڪر ڪندس. گذريل 7 ڏينهن ۾ مون لطيف جي شعرن سان تقرير شروع ڪندڙ الطاف حسين کي پنهنجي ان روپ ۾ ڏٺو، جنهن روپ کي سنڌ جا قومپرست نسل پرست روپ چون ٿا. جڏهن هن پنهنجي خطاب ۾ ڌرتي ڌڻين خلاف زهر اوڳاڇيو ۽ ”عوامي آواز“ ان کي وڏي بهادريءَ سان رپورٽ ڪيو، 4 آگسٽ 2011ع واري اخبار تاريخ جو حصو بڻجي چڪي آهي، ”عوامي آواز“ جي مين سرخي ”مهاجر نه اچن ها ته سنڌ جي وارثيءَ جا دعويدار واڻين جون جتيون صاف ڪن ها:الطاف حسين“ واري اخبار جڏهن سنڌ جي ڳوٺن ۽ شهرن ۾ پهتي ته ڌرتي ڌڻين جي هيانَ ۾ وڍ پئجي ويا، سڄي سنڌ تپي باهه ٿي وئي هئي ۽ ٻئي ڏينهن جڏهن اسد چانڊئي فون ڪري ٻڌايو ته الطاف حسين جو پريس بيان پهتو آهي، جنهن ۾ هن چيو آهي ته ” هو پنهنجي چيل جملن تي سنڌي قوم، قومپرستن ۽ دانشورن کان معافي وٺي ٿو“ تنهن معافي کي به ڌرتي ڌڻين الطاف حسين جي سياسي حڪمت عملي کي سمجهيو هو، الطاف حسين جي اهڙي زهريلي تقرير کانپوءِ سنڌياڻي تحريڪ جي بهادر ڀينرن جهڙي طريقي سان پنهنجي وطن جي وجود جي بچاءَ لاءِ سنڌ ۾ احتجاج ڪيو، اهو احتجاج تاريخ ۾ وسارڻ جوڳو ناهي. سڄي سنڌ جون اکيون ڳاڙهيون هيون ۽ ڌرتي ڌڻي مٿن ٿيل ان قسم جي ورتاءَ تي ناراض هئا. فقط عوامي تحريڪ نه پر سنڌ ترقي پسند پارٽي، جيئي سنڌ قومي محاذ سميت هر قومپرست ڌر الطاف حسين جي ان قسم جي ٻوليءَ کي ڌرتي ڌڻين جي زخمن تي لوڻ ٻرڪڻ برابر سمجهيو. سنڌي ماڻهن کي هندن جون جتيون صاف ڪرڻ واري الطاف حسين جي ڏنل مهڻن کانپوءِ ورتل معافي بابت مون کي هڪ دوست جو ميسيج آيو، موڪليل ميسيج ۾ چيو ويو هو ته متحده قومي موومينٽ سان قربت وارا لاڳاپا رکندڙ هڪ قومپرست الطاف حسين سان رابطو ڪري کيس هيءَ ميار ڏني ته هندو سنڌ جا ڌرتي ڌڻي آهن ۽ هن اهڙو بيان ڏئي سنڌ جي تصوف ۽ ڀائيچاري واري فڪر جي نفي ڪئي آهي. ميسيج ۾ لکيل هو ته ان قومپرست اڳواڻ جي رابطي کانپوءِ الطاف حسين پنهنجي بيان تي ٻيهر ويچاريو ۽ سنڌي قوم ۽ دانشورن کان معافي ورتي. ڪنهن سينيئر صحافي وري ٻي ڳالهه ڪئي، ان جو چوڻ هو ته ”جيئن ته الطاف حسين لنڊن ۾ ترسيل آهي، تنهن ڪري برطانيا طرفان مٿس دٻاءُ هو ته اهڙي سياست کي هٿي نه ڏئي، جنهن سان برطانيا حڪومت کيس لنڊن ترسائي نه سگهي.“ ڪجهه دوستن جو خيال هو ته الطاف حسين سنڌ ۾ ٿيندڙ احتجاجي تحريڪ ۽ ڪاوڙ کي ڏسي پنهنجا چيل لفظ واپس ورتا، جيترا وات، اوتريون ڳالهيون، پر هڪ ڳالهه طئه ٿي چڪي آهي ته متحده قومي موومينٽ فڪري، عملي، سياسي ۽ نظرياتي طرح ڌرتي ڌڻين سان گڏ هلڻ لاءِ تيار /ڏسو صفحو 7
ناهي. تنهن ڪري اسان کي هڪ سنڌي قوم جي حيثيت ۾ اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ سان اهو طئه ڪرڻو پوندو ته هي لطيف ۽ سچل واري فڪر سان گڏ آهن، يا پنهنجي مستقبل جون واڳون ان لساني ۽ فاشسٽ سوچ حوالي ڪرڻ گهرن ٿا، جن جو اول ۽ آخر مقصد ڌرتي ڌڻين سان ٽڪراء ۾ اچڻ آهي.
فقط هڪ مهيني جي اخبارن جو مطالعو ڪرڻ سان ڳالهه واضح ٿي وڃي ٿي، متحده قومي موومينٽ ۽ پيپلز پارٽي اقتدار جي شراڪت تي اختلافن ڪري پاڻ ۾ هلي نه سگهيا ۽ سندن مفاهمت وارو ٺهيل بت ڊهي وڃي پٽ پيو، متحده قومي موومينٽ هزارين الزام هڻي پيپلز پارٽيءَ جي حڪومت کان ڌار ٿي، ان ڇڪتاڻ دوران گورنر عشرت العباد پرڏيهه هليو ويو ۽ قائم مقام گورنر نثار کهڙي مشرف جو بلدياتي نظام ختم ڪرڻ جو اعلان ڪندي ان خلاف آرڊيننس جاري ڪيو، اهڙو آرڊيننس اسيمبليءَ ۾ آيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ڪمشنري نظام ، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي پراڻي حيثيت واري بحاليءَ جي آرڊيننس کي قانوني شڪل ڏني، جنهن کانپوءِ ڪراچيءَ جي شهري حڪومت ختم ڪري ڪراچيءَ کي 5 ضلعن ۾ ورهايو ويو، ۽ حيدرآباد جي پراڻي حيثيت بحال ڪري حيدرآباد کي ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، مٽياري ۽ حيدرآباد ضلعن واري حيثيت ڏني وئي. ان فيصلي کانپوءِ پيپلز پارٽي جي سينيئر وزير ذوالفقار مرزا ڪراچيءَ ۾ تقرير ڪئي، جنهن تقرير کي بنياد بنائي ڪراچيءَ ۾ هڙتال ڪئي وئي، گاڏيون ساڙيون ويون، ۽ 15 ماڻهن کي ٽارگيٽ ڪلنگ ذريعي ماريو ويو، ان قسم جو رد عمل فقط تقرير تي نه هو، ان قسم جي ڪارروائي پويان دراصل مشرف جي نظام جي خاتمي وارو اهو فيصلو هو، جنهن فيصلي کي ڪراچي جي هڪ لساني شهري تنظيم قبولڻ لاءِ تيار نه هئي. ان فيصلي اچڻ کانپوءِ حيدرآباد ۾ زاهد علي ڀرڳڙي جي قيادت ۾ ريلي ڪڍي وئي، دهل وڄايا ويا ۽ پيپلز پارٽي جي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن مٺايون ورهايون، قومپرست قيادت پيپلز پارٽي جي ان فيصلي جي آجيان ڪندي چيو ته کين ان ڪري خوشي ٿي آهي ته مشرف بلدياتي نظام جي نالي ۾ سنڌ جا ٻه وڏا شهر ڪراچي ۽ حيدرآباد هڪ تنظيم کي پليٽ ۾ رکي تحفي طور ڏنا هئا، تنهن ڪري ان نظام کي ختم ڪري پيپلز پارٽيءَ سنڌ دوست ڪم ڪيو آهي، ڇڪتاڻ ۽ ڳالهين جا سلسلا هلندا رهيا ۽ نيٺ پيپلز پارٽي ۽ ايم ڪيو ايم هڪ دفعو ٻيهر اقتدار ۾ ڀاڱي ڀائيوار ٿيڻ لاءِ راضي ٿي ويون، آچر واري ڏينهن ”عوامي آواز“ ۾ خبر رپورٽ ٿي ”سنڌ انتظامي طور ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي، ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ضلعي حڪومتن وارو نظام بحال“ خبرون پڙهڻ کانپوءِ سنڌ ۾ هڪ دفعو ٻيهر مايوسي ڏٺي وئي، سنڌ جي ماڻهن جو چوڻ آهي ته هي عجب فيصلو آهي ته فقط ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ ضلعي حڪومتون هونديون، جڏهن ته سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ ڪمشنري نظام هوندو، اهڙو اعلان رسي وري موٽي آيل سنڌ جي گورنر عشرف العباد، سنڌ جي وڏي وزير سيد قائم علي شاهه ۽ پ پ اڳواڻ بابر اعواڻ جي گڏيل اجلاس کانپوءِ ڪيو ويو. اعلان ۾ واضح طور چيو ويو ته حيدرآباد کي ٻيهر چئن ضلعن ۾ ورهايو ويندو ۽ ڪراچيءَ ۾ شهري حڪومت قائم ڪئي ويندي. ان فيصلي کانپوءِ سنڌ ۾ هڪ دفعو ٻيهر ڪاوڙ آهي، ڪنهن دوست فون ڪري چيو ته سنڌ جي ٻن شهرن کي انتظامي طور تي ڌار ڪرڻ جو ٻيو مقصد اڻ سڌي طرح اها ڳالهه مڃڻ آهي ته ڪراچي ۽ حيدرآباد تي انتظامي ۽ سياسي اختيار ڌرتي ڌڻين جو ناهي ۽ اهي ٻيئي شهر هڪ شهري تنظيم کي ٻيهر تحفي طور ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. خود ايم ڪيو ايم جيڪا سنڌ ۽ سنڌيت جي ڳالهه ڪري ٿي تنهن طرفان زوريءَ اقتدار ۾ شراڪت لاءِ سنڌ کي انتظامي طور ٻن حصن ۾ ورهائڻ واري مطالبي مان اها ڳالهه چٽي ٿي ٿئي ته سندن مقصد ڪهڙا ٿي سگهن ٿا. سمورين سياسي پارٽين، اديبن، دانشورن ۽ خاص طور تي نوجوان نسل کي سنڌ مٿان ٿيل ان خطرناڪ حملي جو نوٽيس وٺڻ گهرجي. نوجوان نسل کي پنهنجن خطن، پر امن مظاهرن، احتجاجن، ۽ لکڻين ۾ امن لاءِ ڪم ڪندڙ عالمي فورمن ۽ خاص طور تي برطانيه جي سفارتخاني کي پنهنجو احتجاج نوٽ ڪرائيندي هي لکڻ گهرجي ته ورهاڱي کانپوءِ لڳاتار هڪ فاشسٽ سوچ مختلف جماعتن ۾ لڪندي وڙهندي ڌرتي ڌڻين جي شهرن تي قبضو ڪرڻ گهري ٿي، سنڌي سماج ۾دهشتگرد سياست کي متعارف ڪرايو پيو وڃي، جيئن ته سنڌي هڪ پر امن، تصوف رکندڙ، سيڪيولر ۽ جمهوري قوم آهي، تنهن ڪري عالمي ادارا عالمي قانون موجب ڌرتي ڌڻين جي مدد ڪن ته جيئن سنڌي قوم کي فاشزم کان بچائي سگهجي. اهڙين لکڻين ۾ اخباري بيان ۽ ٻيا ثبوت به شامل ڪيا وڃن، سياسي پارٽين جو پنهنجو پنهنجو ڪم آهي، سنڌ دوست سياسي جماعتون به پنهنجن اندروني تضادن ۽ ڪمزورين جو شڪار آهن، تنهن ڪري رڳو سياسي پارٽين تي ڀاڙڻ بجاءِ سنڌ جي هر فرزند کي پنهنجي وطن جي بچاءَ لاءِ پنهنجي پنهنجي حصي جو ڪم ڪرڻ گهرجي ۽ ان ۾ دير نه ٿيڻ گهرجي.
پيپلز پارٽي جي پنهنجي سياسي راند ٿي سگهي ٿي، هو ان سياسي راند بابت پاڻ بهتر ڄاڻن ٿا، تنهن ڪري پيپلزپارٽي وارن دوستن کي فقط هڪ گذارش ڪبي ته اقتدار سنڌ کان وڏو ناهي، سنڌ آهي ته پيپلز پارٽي آهي، سنڌ آهي ته وزارتون آهن. سنڌ اسان سڀني جي پهرين ترجيح هجڻ گهرجي.
جڏهن مون هي سٽون پئي لکيون ان وقت تائين قومپرست جماعتن جو سنڌ کي انتظامي طور ٻن حصن ۾ ورهائڻ بابت ڪو رد عمل سامهون نه آيو هو، يقينن سنڌ جون قومپرست جماعتون موجوده سياسي صورتحال تي ويچارينديون هونديون، آءُ صحافي طور تقريبن سموري قومپرست قيادت جي جلسن ۽ سرگرمين جي اخبار ۾ رپورٽنگ ڪندو رهيو آهيان، ۽ ڪن موقعن تي مختلف فورمن تي انهن دوستن سان ويهڻ به ٿيو آهي، تنهن ڪري سندن سياسي روين بابت مون کي ٿوري گهڻي خبر ضرور آهي، موجوده صورتحال ۾ سنڌ جي سمورين سياسي جماعتن، اديبن، دانشورن، قلمڪارن، صحافين، ليکڪن، شاعرن، سماجي تنظيمن جي اڳواڻن، ڀينرن ۽ ڀائرن کي فقط هيءَ گذارش ڪبي ته هي وقت نفرتن کي گهٽائڻ ۽ هڪ ٻئي سان گڏجي ويهڻ جو وقت آهي، سنڌ جي اکين ۾ لڙڪ آهن، ۽ اها پنهنجي بقا لاءِ ڌرتي ڌڻين ڏانهن نهاري رهي آهي. اسان کي پنهنجي مٽيءَ ماءُ جي پڪار ۽ سڏ کي سڏ ڏيڻ گهرجي، ها حالتون وري ڌرتي ڌڻين کي هڪ وڏي امتحان ڏانهن وٺي وڃي رهيون آهن، اڄ جي حالتن بابت سنڌ ۾ اهڙي جان ريڊ ليکڪ جي ضرورت آهي، جنهن جي قلم سان اهي سموريون بهادريون، واقعا ۽ حالتون لکيون وڃن، ته جيئن ايندڙ دور ۾ ڪو سنڌ ويري اسان جي نئين نسل کي ڪو طعنو هڻي نه سگهي، سنڌ هڪ دفعو ٻيهر اسان کي گڏجڻ جو سڏ ڏئي ٿي.
Iqbalmalah@yahoo.com
Very well written post by a US scholar. Mr. Walker has hit the nail on its head when he identifies the core problem:
“The problem occurs when a military and its security apparatus (ISI) is not accountable to civil government.”
“the tendency of social chatter all too frequently is to attempt to discredit the PPP.”
Not only the PPP, the social chatterers also known as urban elite pose themselves as apolitical, in other words they feel free to criticize and undermine all political parties and the democratic process while remaining selective silent on the military state and its atrocities against its own people.
Pak-U.S. relationship has dipped to its lowest in history and it is all because of the mistrust being spread. Perhaps an effort on the grass root level, i.e. through citizen interaction; will bring the two countries together.
Mr. Walker, this is truly an interesting article & looking fwd to reading the rest. I agree with you that Pakistan needs to take responsibility for its acts. The reaction to Aatish Taseer’s honest analysis revealed the lack of moral spine amongst our FCS and these people will never come to your support.
Hamzo Ali Zardari – Sir, would you kndly offer me the courtesy of briefly explaining why you have copied and pasted articles in Sindhi in comments here? You need not translate it, I just wondered about your basic point, sir. Thank you.
Editor’s Note. The Imposter has misused Hamzao’s name to use foul words against Mr Rusty Walker, his comments deleted due to using foul language. The avatar (green block) of the offender is different to the one used by Hamzo in previous
comments in the same thread.
The Imposter’s IP Address is
217.165.130.141
I think the root cause of the identity crisis in Pakistan lies with the unresolved theoretical ideological issues relating to Muslim Civilization and tradition. Whether it was Western Colonialism and the modern education system that it brought with it; causing the destruction of the civilizational processes of sub-continent, to stop giving importance to ‘thought development’ in favor of ‘emotional sloganism’ and bigotry, or it was due to the internal downfall of this civilization which paved the way for colonial powers to establish themselves here in the first place, besides the continuous tempering in the internal affairs by Western powers, it is the confusion over how to connect with the civilizational past in Modern times which is leading the Pakistani society towards chaos and destruction.
Well said, Ubaid Khalid.